Қазақша рефераттар

Әдеби жанрлар туралы

Сабақ мақсаттары

Білімділік

Оқушыларға өлең туралы мағлұмат беру; өлең құрылысы, шумақ, тармақ, бунақ және буын саны жайлы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Оқушылардың қабілетін ашуға жағдай жасап, қиялын ұштау; өз бетімен жұмыс істеуге дағдыландыру.

Тәрбиелік

Қ. Мырза Әли мен Ф. Оңғарсынова өлеңдері арқылы адамгершілік, адалдық, еңбексүйгіштік, туған жерді аялау және отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

  • Сәлемдесу, түгендеу.
  • Оқушылар назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  • Аралап тексеру.
  • Жалпы сұрақтар қою.

III. Жаңа сабақ жоспары

  1. 1.Әдеби жанрлар туралы.
  2. 2.Өлең деген не?
  3. 3.Өлең құрылысы.
  4. 4.Шумақ туралы.
  5. 5.Ұйқас түрлері.
  6. 6.Тармақ.
  7. 7.Бунақ жайында.
  8. 8.Буын саны.

Әдеби жанрлар: жүйе және орны

Әдеби жанрлар дәстүрлі түрде поэзия, проза және драма болып үшке бөлінеді. Поэзия саласына өлең, баллада, поэма, хисса-дастан және рубаи сияқты түрлер жатады.

Өлең ұғымы

Өлең — белгілі бір тақырыпқа арналған, әдетте 10–15 шумақтан аспайтын, ырғағы мен ұйқасы бар шағын поэтикалық шығарма.

Тақырып: шығарманың өзегі

Кез келген шығарма ең алдымен тақырыптан басталады. Автор сан алуан ойдың ішінен бірін негізгі өзек етіп таңдайды — сол ой шығарманың тақырыбына айналады. Тақырып туған жер, Отан, табиғат, махаббат және басқа да құндылықтар болуы мүмкін.

Өлең құрылысы: негізгі бөлшектер

Өлең — көптеген компоненттен құралған біртұтас жүйе. Сол бөлшектерді дұрыс танып-білу мәтінді талдауды да, өз өлеңіңді жазуды да жеңілдетеді.

Шумақ

Шумақ — кемінде төрт жолдан (кейде екі не алты жолдан) құралып, аяқталған синтаксистік тұтас ойды білдіретін өлең бөлігі.

Қалаулы ақын бола алдым ба,

Қалың қауым күнде тыңдар!

Аңқылдаған ел алдында,

Азаматтық міндетім бар.

Қ. Мырза Әли, «Парыз»

Тармақ → Бунақ → Буын

Тармақ — өлеңнің әрбір жолы. Әр тармақ бунаққа, ал бунақ буынға бөлінеді.

Бунақ пен буын санының байланысы

Бунақ өлеңдегі ырғаққа қатысты болады. Ал ырғақ буын санына тікелей тәуелді.

Мысал: бір шумақтың құрылымын талдау

О, туған жер, кеңпейіл, құшағың кең,

Саған көңіл бұлқынар күш-ағынмен.

Сағынышымды қанат қып саған қарай,

Балапандай талпынып ұшамын мен.

Ф. Оңғарсынова, «Туған жер»

Құрамы

1 шумақ

Жол саны

4 тармақ

Ырғақтық өлшем

әр тармақта 3 бунақ, 11 буын

Бұл шумақ қара өлең ұйқасымен құрылғаны айтылады.

Ұйқас: өлеңді ұстап тұрған жүйе

Ұйқас — өлең жолдарын өзара байланыстырып, белгілі бір үйлесімде ұстап тұратын маңызды бірлік. Ұйқас болуы үшін өлең кемінде екі жолдан тұруы керек.

Ана тілің — арың бұл, а

Ұятың боп тұр бетте. б

Өзге тілдің бәрін біл, а

Өз тіліңді құрметте! б

Ұйқас үлгісі (a/b белгілеуі)

Ұйқас түрлері (үлгі)

Қара өлең ұйқасы

a a b a

Шұбыртпалы ұйқас

a a a a (үздіксіз)

Кезекті ұйқас

a b a b

Шалыс ұйқас

a b a b (айқасу үлгісі)

Егіз ұйқас

a a b b

Ескерту: Мәтіндегі кестелік белгілеулер оқу мақсатына сай ықшамдалды; мұнда ұйқас үлгілері ең кең тараған схемамен берілді.

Ойындар мен тәжірибелік тапсырмалар

Теорияны бекіту үшін мәтінде екі шығармашылық ойын ұсынылады: біріншісі — ойды жалғау, екіншісі — тармақ ішіндегі олқылықты толтыру арқылы буын өлшемін сақтау.

VI. «Жалғасын тап!» ойыны

Оқушылар берілген екі тармаққа өз тарапынан тағы екі тармақ қосып жазады. Кейін автор нұсқасымен салыстырып, ойды аяқтау тәсілдерін меңгереді.

1-тапсырма (ұйқас: a a b a)

Бұл қара жер болған бізге кең мекен, — a

Кең мекенге қанша қауіп төнді екен! — a

________________________________ — b

________________________________ — a

Қ. Мырза Әли, «Жер»

2-тапсырма (ұйқас: a a b a)

Ерке өзендер жатпайды тасып ағып, — a

Таулар да тұр жамылып басына бұлт. — a

________________________________ — b

________________________________ — a

Ф. Оңғарсынова, «Күз»

VII. «Тармақты толтыр!» ойыны

Мақсат — берілген тармақтардың буын өлшемін (11 буын) сақтай отырып, түсіп қалған сөздерді орнына қою немесе баламасын табу.

Мысал 1 (11 буын)

Тұрсаң болды, туған жер, көктеп кілең, — 11 буын

Арманымды ________ ерттеп мінем. — 11 буын

Бағышталған өзіңе бір ауыр сөз — 11 буын

Маған қарап ________ оқ деп білем! — 11 буын

Қ. Мырза Әли, «Туған жер»

Мысал 2 (11 буын)

Арғамақтары қайда екен бұл даланың, — 11 буын

Бәйге алаңын ________ шыдамадым. — 11 буын

Аңсап келген ауылда сәйгүлікке — 11 буын

Тақым салмай мен ________ тұра аламын?! — 11 буын

Бекіту және үй тапсырмасы

VIII. Бекіту: тест сұрақтары

  1. 1) Әдеби жанрлар нешеге бөлінеді?

  2. 2) Поэзия салаларына нелер жатады?

  3. 3) Өлең неден құралады?

  4. 4) Шумақ кемінде неше тармақтан тұрады?

  5. 5) Өлең ырғағының біркелкі үйлесімділігі неге байланысты?

IX. Үйге тапсырма

Әр ұйқас түріне буын санын сақтай отырып, бір шумақтан өлең шығарып келу. Тақырып таңдауға шек қойылмайды.

Қорытынды (түйін)

Өлең — поэзияның бір саласы. Ол белгілі бір тақырыпқа арналып жазылады, ал өлеңнің формасы, стилі мен көлемі автор қалауына қарай әр алуан болуы мүмкін.

Қазақстанның халық жазушысы, мемлекеттік сыйлық иегерлері Қадыр Мырза Әли мен Фариза Оңғарсынова өлеңдері бір-біріне мүлде ұқсамайды. Бұл — олардың философиялық көзқарасы, сөз қолданысы, жазу мәнері мен өзіндік қолтаңбасының даралығынан.

Дегенмен, қос ақынның ұқсас тұсы бар: тақырып таңдаудағы ой сабақтастығы. Ой сабақтастығы — толысуға, жаңаруға, күшеюге және кемелденуге бастайтын маңызды алғышарттардың бірі.

Жалпы алғанда, қара өлең — қазақтың киелі қазынасы. Осы қазынаны болашаққа қастерлеп жеткізу — бәрімізге ортақ қасиетті борыш екенін ұмытпаған жөн.