Қазақша рефераттар

Алғашқы мұсылман ұйымдары

Сабақтың тақырыбы

§2. Ұлт-азаттық қозғалысының өрлеуі және оның бағыттары

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: ХХ ғасырдың басында қоғамдық-саяси қатынастардың дамуына үлкен өзгеріс әкелген саяси оқиғалардың ахуалын түсіндіру.
  • Тәрбиелік: оқушылардың санасында отаншылдық қасиеттерді оятып, Қазақстанның ХХ ғасырдағы қоғамдық өмірдегі орнын көрсету.
  • Дамытушылық: қоғамдық-саяси өмір дамуының кезеңдерімен, тарихи өзгерістердің қоғамдық қатынастарға ықпалымен таныстыру.

Сабақ форматы

Сабақтың түрі: аралас

Көрнекілік: карта, сызба

Негізгі түйін

ХХ ғасырдың басында ұлт-азаттық қозғалыс дәстүрлі бас көтерулер мен жергілікті ұйымдасулардан бөлек, жалпытүркілік (пантүркистік) және жалпымұсылмандық (панисламистік) бағыттармен ұштаса түсті.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқу құралдарының бар-жоғын тексеру, сыныптың дайындығын нақтылау.
  • Оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

§1. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан

  1. Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыты неден көрінеді?
  2. 1905–1907 жылдары Ресейде болған революцияның мәні мен ықпалын сипаттаңыз.

III. Жаңа сабақ жоспары

1

Ұлттық қозғалыстағы көпбағыттылық

2

Алғашқы мұсылман ұйымдары

3

Дүниежүзілік соғыстың салдары

Ұлттық қозғалыстағы көпбағыттылық

ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы ұлттық қозғалыс тек жергілікті сипаттағы көтерілістермен шектелмей, кеңірек идеялық ағымдармен байланыса бастады. Солардың ішіндегі ықпалдысы — түркішілдік (пантүркизм) және жалпымұсылмандық (панисламизм) бағыттары.

Түркішілдік (пантүркизм)

Түркішілдік — түркі тектес халықтар қоныстанған мемлекеттерде кең тараған мәдени-саяси ағым. Ол этностық, мәдени және тілдік ортақ белгілерге сүйенді. Жалпытүркілік идеология XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасып, географиялық «Тұран» ұғымымен байланыстырылды (пантуранизм).

Негізгі тұлғалар мен басылымдар

  • Исмаил Гаспралы — 1883 жылы түрік және орыс тілдерінде «Тәржіман» газетін шығарып, түркі және славян халықтарын жақындастыру әрі ағарту идеясын көтерді.
  • 1902 жылы Каирде «Түрік» журналы шыға бастады.
  • Қазаннан шыққан татар Жүсіп Ақшора 1904 жылы «Och Tarzi Seyaset» («Үш түрлі саясат») мақаласында жалпытүркілік идеяны ғылыми-теориялық тұрғыдан негіздеді.
  • Қазақстанда бұл идеяға жақын тұрған тұлғалардың бірі — Мұстафа Шоқай (1890–1940). Ол «Біртұтас Түркістан» мемлекетін құру идеясын қолдап, осы бағытта күресті.

Алғашқы мұсылман ұйымдары

1905–1906 жылдары Ресей мұсылман қайраткерлері бас қосып, үш съезд өткізді. Соның нәтижесінде «Мұсылман партиясы қоғамы» құрылды. 1902 жылдан бастап үкіметке қарсы исламдық рухтағы үнпарақтар (прокламациялар) тарала бастады.

Басылымдар және байланыс желісі

Саяси және діни қайраткер Абдурашид Ибрагимов Петербургте «Үлфат» газетін шығарды. Бұл іске Қырымнан И. Гаспринский, Әзірбайжаннан Топчибаев, Татарстаннан Ю. Ақшора және Қазақстаннан С. Жантөрин үн қосып, бүкілресейлік мұсылмандар съезін өткізу ісін жандандырды.

«Иттифак әл-Мүслимин»

1905 жылы Төменгі Новгородта мұсылман қайраткерлері жасырын түрде «Иттифак әл-Мүслимин» («Мұсылмандар одағы») ұйымын құрды. Одақ 1906 жылдың қаңтарында II съезін, тамызда III съезін өткізді.

Қазақстаннан қатысу

  • Съездерге Қазақстаннан бірқатар діни қайраткерлер қатысты.
  • С. Жантөрин мен Ш. Қосшығұл ұйымның жетекші органының құрамына кірді.
  • Орталық органды Бакуде орналастыру жөнінде шешім қабылданды.
  • Ұлттық ұйымдарды Орынбор, Астрахан, Орал, Ташкент, Семей және Верный қалаларына орналастыру жоспарланды.

Қорытынды бөлім

IV. Сабақты бекіту

  • Ұлттық қозғалыстағы көпбағыттылық ұғымын анықтап, мысал келтіріңіз.
  • Жалпытүркілік және жалпымұсылмандық идеялардың тарихи рөлін салыстырыңыз.
  • «Иттифак әл-Мүслимин» ұйымының құрылу себептерін талдаңыз.

V. Үй тапсырмасы

§2 тақырыбын оқып, негізгі ұғымдарды конспект түрінде түсіндіріп келу.

Назар аударатын ұғымдар

  • пантүркизм, панисламизм
  • «Тәржіман», «Үлфат»
  • «Иттифак әл-Мүслимин», Мұстафа Шоқай