Технология сабағында ұлттық тәрбие берудің негізгі түрлері - тәрбие берудің дербес және топтау түрлері
Жеке тұлғаның қалыптасуындағы ұлттық қолөнердің тәрбиелік мәні
«Егер біз адамгершілігі жоғары қоғам болғымыз келсе, ең бастысы ата-ананың балаларының алдындағы жауапкершілігін күшейтуге тиіспіз.» (Н.Ә. Назарбаев)
Өскелең ұрпақтың қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуі, рухани дүниесінің байып, жан-жақты жетілген азамат болып қалыптасуы — тәрбиенің ұзақ мерзімді әрі жүйелі ықпалының нәтижесі. Халық ұрпақ тәрбиесінде өзіне дейінгі игі дәстүрлерді жинақтап, тәжірибеге айналдырып отырған. Бұл бағыттағы демократиялық ой-пікірлер мен педагогикалық мұралар бүгін де құндылығын жойған жоқ.
Педагогикалық ойлар сабақтастығы
Я.Н. Коменский баланы жастайынан жақсы мінез-құлыққа тәрбиелеудің жолдарын көрсетсе, швед педагогы И.Г. Песталоцци баланың дүниені түсінуі отбасынан басталып, мектепте жалғасуы тиіс деген қағиданы ұсынды. К.Д. Ушинский халық педагогикасының тәрбиелік мақсаты мен мазмұны сол халықтың сан ғасырлық тарихымен тығыз байланысты екенін, тәрбие көзін халықтың озық дәстүрінен іздеу керектігін атап өтті.
Тәрбиеші мен тәрбиеленуші арасындағы адамгершілік қарым-қатынас өздігінен қалыптаспайтынын кеңес дәуірі педагогтары П.П. Блонский, Н.К. Крупская, А.В. Луначарский, А.С. Макаренко, В.А. Сухомлинский және т.б. зерттеулерінде дәлелдеді.
Ұлттық тәрбие — рухани уыз
Жер бетіндегі әрбір ұлт өз ұрпағының жан-жақты тәрбиелі, мәдениетті тұлға болып өсуін қалайды. Бала бойына рухани мұраларды сіңірудің маңызды арнасының бірі — ұлттық тәрбие. Ұлттық тәрбие — рухани уыз: ол баланың дүниетанымын, мінезін, құндылықтар жүйесін қалыптастырады.
Ұлт болашағы
Әр халықтың болашағы — жастарына тәуелді. Ұлттық рухпен тәрбиеленбеген ұрпақтың ертеңі бұлыңғыр болуы мүмкін.
Мұра аманаты
Ұлттың барша мұрасы жастарға аманат. Ол келесі буынға жеткізілмесе, ұлттық атаудың әлсіреу қаупі артады.
Басты мақсат
Жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен адамзаттық құндылықтардың сабақтастығын сақтай отырып тәрбиелеу — ортақ міндет.
Қазақ қолөнері: мазмұны, тарихы, тәрбиелік ықпалы
Қазақ халық қолөнері — халық тұрмысында кең қолданылатын өру, тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу секілді шығармашылық әрекеттердің жиынтығы. Қолөнер түрлерінің әрқайсысының ғасырлармен сабақтасқан тарихы бар. Халық күнделікті тіршілікте қажет дүниелерді жасап қана қоймай, оларды әсемдікпен ұштастыра отырып, сән-салтанат мәдениетін де қалыптастырған.
Қолөнердің тұрмыспен байланысы
Үй-жай салу, киім-кешек тігу, азық-түлік дайындау мен сақтау, тұрмыстық бұйым жасау — бәрі де халықтың кәсібімен, қоғамдық тарихымен, өмір салтымен тығыз байланысты. Сондықтан қолөнер арқылы оқушы өз халқының ойлау жүйесін, дәстүрін, тіршілік философиясын тереңірек түсінеді.
Тәрбиелік әлеуеті
Қолөнер жас ұрпақтың көркемдік талғамын қалыптастырып, эстетикалық тәрбие береді. Ол материалдық әрі рухани мұраны түсінуге, бағалай білуге, еңбекке жауапкершілікпен қарауға үйретеді.
Ұлттық қолөнердің үлгілері
Ұлттық қолөнерге әдет-ғұрыпқа қатысты жабдықтармен бірге аң аулауға, мал өсіруге және егіншілікке қажетті құрал-жабдықтар да кіреді. Киіз үйдің сүйегі, ағаш кереует, кебеже, сандық, сырмақ, кілем, аяққап, ши, түрлі бау, арқан-жіп; көн мен иленген теріден қайыс таспа тілу, өрім өру; ыдыс-аяқ, адалбақан, бесік сияқты бұйымдарды халық шеберлері нақышына келтіре әшекейлеп, ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп жеткізген.
Мектептегі технология сабағы және ұлттық тәрбие
Орта мектептегі оқытудың негізгі міндеті — білім берумен шектелмей, білім мазмұны арқылы баланың өмірге, еңбекке, адамдарға және қоршаған ортаға дұрыс қарым-қатынасын қалыптастыру. Оқыту мен тәрбие — бір-бірімен тығыз байланысты үдеріс.
Технология сабағында ұлттық тәрбие берудің түпкі мақсаты — жан-жақты дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру. Бұл үшін ұлттық қолданбалы қолөнерді сабақ мазмұнымен табиғи ұштастыра білу маңызды.
1) Оқушының белсенділігі
Ұлттық тәрбие беруде бірінші орында оқушы тұрады: оның қызығуы, дербес таңдауы, шығармашылық іс-әрекеті және белсенді қатысуы шешуші мәнге ие.
2) Жұмыс формалары
Негізгі тиімді түрлер — дербес және топтық жұмыс. Фронтальды жұмыс көбіне бағыт беру, талқылау, түзету енгізу мақсатында қолданылады.
3) Әдістемелік қамтамасыз ету
Оқушының танымдық іс-әрекетін жүргізуге мүмкіндік беретін жаңа типтегі оқу құралдары мен тапсырмалар қажет; дәстүрлі оқулықтар бұл талапты әрдайым толық қанағаттандыра бермейді.
Оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер
Қазақ қолөнерін меңгертуде технологиялық мәдениетті қалыптастыру үшін әртүрлі әдіс-тәсілдер қолданылады: сөздік, көрнекілік, аудиокөрнекілік, практикалық, салыстыру, ақпараттық, эвристикалық, қорытындылау, іздестіру және т.б.
Шеберлікті қалыптастыруға бағытталған ұйымдастыру талаптары
- Оқыту формалары мен әдістерін оқушының ақыл-ойы және практикалық іс-әрекетін белсендіретін бағытта ұйымдастыру.
- Орындаушылық әрекетті шығармашылық ізденіспен ұштастыру.
- Технологиялық мәдениеттің компоненттерін (мақсат қою, жоспарлау, талдау, сапа өлшемін анықтау) жүйелі дамыту.
- Материалдар мен құрал-жабдықтарды сұрыптау, техникалық құжаттама дайындау, нәтижені бақылау және өзіндік бағалау дағдыларын қалыптастыру.
- Қызығушылықты, сұранысты арттыру; дағдыны кезең-кезеңімен мақсатты түрде қалыптастыру.
- Мұғалім–оқушы–ата-ана ынтымақтастығын нығайту, бірлескен шығармашылық орта құру.
- Оқу материалдарын және қолөнерді оқыту әдістемесін үнемі жаңартып, жетілдіріп отыру.
Отбасы тәрбиесі және шеберлік сабақтастығы
Халық педагогикасы негізінде тұлға қалыптастыруда мектептегі оқу-тәрбие үдерісін және күнделікті өмірді дұрыс ұйымдастырудың мәні зор. Сонымен бірге шеберлікті мирас етіп қалдыруда отбасының орны ерекше.
М. Краевский қазақтардың бір ерекшелігін атап өтеді: қыздарын кішкентайынан кесте тігуге, кілем тоқуға үйретеді, ал есейгенде мұның бәрін өз бетінше орындауын талап етеді. Үйде анасының жетекшілігімен, мектепте ұстаздың қолдауымен қыз балаларға ою-өрнек үлгілерін танытып, жіп иіру мен тоқудың қарапайым тәсілдерінен бастап, уақыт өте күрделі технологиялық амалдарға дейін кезең-кезеңімен меңгертудің тәрбиелік ықпалы зор.
Қалыптасатын қасиеттер
- Ыждаһаттылық
- Шыдамдылық
- Көркемдік талғам
- Өз бетінше жұмыс істеу
- Нақтылық пен ұқыптылық
Бүгінгі міндет
Қолөнер бұйымдарын жасату технологиясын заманауи талаптармен ұштастыру, оқушы шеберлігін дамыту және оны оқу-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету — әлі де терең зерттеуді қажет ететін өзекті бағыттардың бірі.
Мәселе өзектілігі: теориялық негіздердің жеткіліксіздігі мен практикалық енгізуге арналған оқу-әдістемелік нұсқаулардың аздығы арасындағы қайшылықтар.
Автор туралы мәлімет
Жезқазған қаласындағы №10 жалпы білім беретін орта мектептің бейнелеу өнері және технология пәнінің мұғалімі — Шалмағамбетова Гаухар Мейрамовна.