Өздік етістің жұрнақтарын ата
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Машенова Гүлмира Қайырбекқызы. Пәні: Қазақ тілі, сыныбы: 6-сынып.
Сабақтың тақырыбы
Өздік етіс
Сабақ әдістері
- Түсіндірмелі әдіс
- Сұрақ-жауап
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, слайдтар, кроссворд.
Мақсаты
- Оқушылар етістерді түсінеді, өздік етістің мәнін біледі.
- Ойлау қабілеті дамиды; сөйлем ішінен өздік етісті таба алады.
- Өз ойын сауатты әрі дұрыс жеткізеді.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгендеу.
2) Үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасын сұрау және бүгінгі күннің ретін жазу.
3) Сергіту сәті
«Жүрек лебізі» ойыны: оқушылар жүрек бейнесін бір-біріне ұсынып, бір ауыз сөзбен ізгі тілектерін білдіреді.
Жаңа сабақ: Етіс ұғымы
Қимылдың, іс-әрекеттің орындаушыға (қимыл иесіне) істелетін іске қатысын білдіру үшін белгілі бір қосымшалар арқылы жасалатын етістіктің түрі етіс деп аталады.
Мысалдар
-
Ол жуынды.
«Жуу» қимылының іс иесіне өзіне қарай бағытталғанын білдіреді.
-
Ол баласына кітап оқытты.
«Оқу» іс-әрекеті тікелей қимыл иесі арқылы емес, басқа орындаушы арқылы жасалғанын білдіреді.
Бұл мағыналар түбірге жалғанған -ын, -т, -ыл, -ыс жұрнақтары арқылы беріледі.
Етістің түрлері
- Өздік етіс
- Өзгелік етіс
- Ырықсыз етіс
- Ортақ етіс
Ескерту
Болымсыз етістік жұрнағы етіс жұрнағынан кейін жалғанады: айт-қыз-ба, ки-ін-бе, сөйле-с-пе.
Өздік етіс: анықтама және жасалу жолы
Өздік етіс — қимыл, іс-әрекет орындаушысына (іс иесіне) бағытталып, сол орындаушыға тікелей қатысты екенін білдіретін етіс түрі. Әдетте сабақты етістіктерге -ын, -ін, -н жұрнақтары жалғану арқылы жасалады.
Мысалдар
-
Таң атқанша тарандық. (Махамбет)
-
Оқушылар ерте тұрып, жуынды.
-
Бала өзі киінді.
Мағыналық ерекшелігі
Бұл сөйлемдердегі тарану, жуыну, киіну қимылдары бір орындаушы арқылы жасалып, әрі сол орындаушының өзіне бағытталғанын білдіреді.
Жаттығулармен жұмыс
238-жаттығу
Қажетті жұрнақтарды жалғап, берілген сөздерден өздік етіс жасаңыздар:
239-жаттығу
Көшіріп жазып, өздік етістердің астын сызыңыздар:
240-жаттығу
Өлеңді оқып, өздік етістердің қалай жасалғанына назар аударыңыздар. Оларды мәтіннен теріп жазыңыздар:
Сабақты бекіту
- 1 Етістің түрлерін атаңыздар.
- 2 Өздік етістің жұрнақтарын атаңыздар.
- 3 Өздік етіске мысал келтіріңіздер.
Қорытындылау
Оқушылар өздік етістің анықтамасын, жұрнақтарын және сөйлем ішінен табу тәсілдерін қорытындылайды.
Үйге тапсырма
Өздік етіске қатысты ережені қайталау, мысал сөйлемдер құрастыру және берілген жаттығуларды толықтыру.