Шаңырақ - мемлекеттің, жанұяның бастапқы символы
Мемлекеттік рәміздердің саяси статусы
Белгі — әртүрлі заттар мен ұғымдарды біріктіретін символдық жүйе. Біз белгілер әлемінде өмір сүреміз: бағдаршамның үш түсі қозғалыстың басталуы мен аяқталуын білдіреді, қоғамдық көлік нөмірі бағытты көрсетеді, ал әр мәдениет өзіне тән рәміздерді таңдайды.
Әлемде көптеген мемлекет бар және әрқайсысының негізгі рәміздері қалыптасқан. Мемлекеттік рәміздер халықты біріктіріп, азаматтарға ел тағдырына ортақ жауапкершілік сезімін, болашаққа үміт пен сенім ұялатады. Мемлекеттің алғашқы қадамдарының бірі — Ту, Елтаңба, Әнұран сияқты ұлттық символдарды бекітуі.
Рәміз — тек сурет емес
Мемлекеттік рәміздер тек көркем бейне емес. Олар — тәуелсіздікті жүзеге асырудың идеялық тұғырын, тарихи тәжірибені және ортақ құндылықтарды ықшам түрде жеткізетін қоғамдық «код». Рәміздер адамдардың ойы мен сезіміне әсер етіп, Отан ұғымын нақты образдар арқылы бекітеді.
Қазақстанның мемлекеттік Туы мен Елтаңбасы халықаралық нормаларға сәйкес қорғалатын нысандар қатарына жатады. Мұндай қорғау ұлттық символдардың құқықтық мәртебесін нығайтып, олардың халықаралық кеңістікте танылуын қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік рәміздерді бекіту: саяси және тарихи мәні
Мемлекеттік рәміздерді ресми бекіту — маңызды қоғамдық-саяси процесс. Қоғамдағы саяси өмір неғұрлым мазмұнды болса, соғұрлым рәміздер мәнін түсіну тереңдей түседі. Рәміздердің қабылдануының өз саяси тарихы бар.
1992 жылғы шешуші кезең
- 1992 жылғы 4 маусымда Қазақстан Республикасының мемлекеттік Туы, Елтаңбасы және Әнұранның музыкалық редакциясы туралы заңдарға қол қойылды.
- 1992 жылғы 6 маусымда Алматыдағы Абай атындағы опера және балет театрында рәміздерді таныстыру рәсімі өтті; сол күні ресми ғимараттарда Ту көтеріліп, Елтаңба орнатылды.
- 1992 жылғы 11 желтоқсанда Әнұран мәтіні бекітілді.
- 2006 жылғы 7 қаңтарда Мемлекеттік Әнұранның жаңа мәтіні мен өңдеуі бекітілді.
Мемлекеттік рәміздерді қабылдау мен жетілдіру процесінде Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың ұйымдастырушылық рөлі ерекше аталады: мамандар пікірін тыңдау, авторлармен кеңесу, комиссия және парламенттік талқылауларға қатысу — рәміздердің бүгінгі үлгісінің айқындалуына ықпал етті.
Геральдика және мемлекеттік атрибуттар
Геральдикада тәуелсіз мемлекеттің атрибуттарының жиынтығын білдіретін «мемлекеттік рәміздер қоры» ұғымы бар. Оған Ту, Елтаңба, Әнұранмен қатар ұлттық валюта, мемлекеттік наградалар, шекара, астана сияқты нышандар да кіреді.
Патриотизм және құқықтық міндет
Патриотизм — өз жерін, халқын сүю және ел болашағына жауапкершілікпен қарау. Сондықтан рәміздерді құрметтеу — азаматтық мәдениеттің өлшемі. Заң мемлекеттік рәміздерді сыйлауды тек азаматтарға ғана емес, ел қонақтарына да міндет ретінде бекітеді: бұл — тәуелсіздік үшін жанын қиған ұрпақтың ерлігіне деген тағзым.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы: символдық мәні
Автор
Мемлекеттік Тудың авторы — суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Шәкен Ниязбеков.
Құрылымы
Ту — көгілдір түсті тікбұрыш. Ортасында 32 сәулелі күн, астында қалықтаған дала қыраны, сабының бойында ұлттық өрнек бар. Бейнелер — алтын түсті.
Пропорция
Ұзындығы мен ені қатынасы — 1:2.
Көк түс: аспан, адалдық, бірлік
Тудың көгілдір фоны — ашық аспанның, тыныштық пен амандықтың, адалдық пен тазалықтың белгісі. Түркі дүниетанымында «көк» ұғымы аспанмен тікелей байланысты: көк аспан — өмірдің бастауы, қорғаушы күш ретінде қабылданған. Сондықтан біртұтас көк фон халық ниетінің биіктігін және бірігу идеясын білдіреді.
Күн: береке мен өмір қуаты
Алтын күн — жылу мен жарықтың, молшылық пен қуаттың нышаны. Күн қараңғылықты сейілтіп, тіршілікке нәр береді; уақыттың, қозғалыстың және өмірдің тұрақты айналымын еске салады.
Қыран: тәуелсіздік пен қырағылық
Қыран — еркіндік сүйгіш рухтың, биік мақсаттың, қырағылықтың және қуатты мемлекеттіліктің символы. Тудағы дала қыраны халқымыздың кең пейілін, тәуелсіздікке ұмтылысын және әрдайым биікте болуға талпынысын бейнелейді.
Ұлттық өрнек: мәдени жады мен өмір танымы
Сабына орналасқан ұлттық ою — мәдени код. Ол табиғат пен әлем құрылымы туралы түсініктерді, жақсылыққа ұмтылуды, тазалық пен жомарттық сияқты қасиеттерді дәріптейтін өмір философиясын меңзейді.
Туға құрмет — елге құрмет
Қазіргі әлемде ұлттық ту — мемлекеттің ресми символы. Жалауға әскери құрмет көрсетіледі, салют беріледі; туды қорлау — елді және оның саясатын құрметтемеу ретінде қабылданады. Ресми кездесулерде құрметті қонақтың еліне қатысты ту ілінуі — халықаралық этикет нормасы.
Мемлекеттік туды қолдану және өлшемдер
Мемлекеттік рәміздер жөніндегі комиссия мемлекеттік тудың қолданылуына қатысты талаптарды айқындайды. Әртүрлі деңгейдегі мемлекеттік мекемелер үшін ту өлшемдері мен орналастыру тәртібі белгіленеді; туды ілу кезінде орын, көлем және өзге шарттар бойынша арнайы рұқсат пен регламент сақталуы тиіс.
| Өлшем | Қолданылатын орындар |
|---|---|
| 3×6 м | Президент резиденциясы, Үкімет, Парламент, Жоғарғы Сот сияқты орталық мемлекеттік органдардың ғимараттары. |
| 2×4 м | Президентке қарасты бөлімдер мен министрліктер, облыс әкімдіктері, Астана және Алматы қалаларындағы әкімшілік ғимараттар. |
| 1,5×3 м | Облыстық департаменттер, бөлімдер және аудан әкімшіліктері. |
| 1×2 м | Ішкі бөлме ішінде қолданылатын ту. |
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасы: символдық мәні
Авторлар және таңдау
Мемлекеттік Елтаңбаны Жандарбек Мәлібеков пен Шота Уәлиханов жасаған. Байқауға жүздеген жоба ұсынылып, олардың ішінен осы нұсқа ең үздік деп танылып, Қазақстанның ресми Елтаңбасы ретінде бекітілді.
Шаңырақ: ортақ үйдің бейнесі
Елтаңбаның жүрегі — шаңырақ. Ол киіз үй күмбезінің жоғарғы бөлігі ретінде аспан күмбезін елестетеді және «ортақ үй» идеясын білдіреді. Уықтардың күн сәулесіндей таралуы — тұтастық пен өмірдің үздіксіздігін, бірліктің тірекке айналуын көрсетеді.
Шаңырақ ұғымы қазақ дүниетанымында адамның өмірлік жолымен тығыз байланысты: туғаннан бастап, ұрпақ жалғастығына дейінгі мән-мағыналарды қамтиды. Сондықтан елтаңбадағы шаңырақ — Қазақстанда тұратын барлық азаматтарға ортақ Отанның көркем бейнесі.
Қанатты тұлпарлар: серпін, еркіндік, арман
Елтаңбада шаңырақты екі қанатты тұлпар қоршап тұр. Көшпенді мәдениетте ат — өмірдің серігі, еркін қозғалыстың және ерліктің нышаны. Тұлпар бейнесі бостандыққа ұмтылуды, жеңіске жету рухын, жанқиярлықты және жоғары мұратты сипаттайды.
Қанат — арманның, шығармашылық қиялдың, жақсылыққа ұмтылудың белгісі. Елтаңбадағы тұлпарлар Қазақстанның тәуелсіздігін сақтауға деген жігерді, дамуға және рухани байлыққа ұмтылысты меңзейді.
Түстер: алтын мен көк
Елтаңбада алтын және көк (көгілдір) түстер үйлеседі. Алтын — жарқын болашақ, құндылық және береке ұғымдарын күшейтсе, көк — адалдық, үміт, шындық және бейбітшілік идеясын айқындайды.
Мәдени мән: ат және қазақ болмысы
Қазақ мәдениетінде ат тек көлік емес: тұрмыс, дәстүр, спорт, эпос және дүниетанымның ажырамас бөлігі. Көкпар, бәйге, қыз қуу сияқты ойындар, қобыз бен домбыра шектеріне қатысты қолөнер дәстүрі, эпостық тұлғалардың «аты мен ері» туралы аңыздары — бәрі де аттың ерекше орнын айқындайды. Сондықтан елтаңбадағы тұлпарлар — тарихи жады мен ұлттық мінездің терең символы.
Қорытынды: рәміздерді тану — азаматтық кемелдену
Мемлекеттік рәміздерді тану және құрметтеу — қоғамның саяси мәдениетін қалыптастыратын маңызды үрдіс. Ту, Елтаңба, Әнұран — Қазақстан тәуелсіздігінің айқын белгілері ғана емес, ортақ тарихи тағдырды, бірлік пен жауапкершілікті нығайтатын рухани тірек.