Эпос тілі
Махамбет жырларындағы ақынның өз тұлғасы мен Исатай бейнесі
Бұл сабақта Махамбет Өтемісұлы поэзиясының азаматтық пафосы, отаншылдық рухы және тілдік-көркемдік қуаты арқылы ақынның өз болмысы мен Исатай Тайманұлы тұлғасының жырдағы бейнесі ашылады.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: поэзия мазмұны мен мәнін ұғындыру; азаматтық рухын сезіндіру; ақынның «Мен» бейнесі мен Исатай тұлғасын таныту.
- Дамытушылық: өзіндік ізденіс, дәлелді пікір, тұжырымды ой айту; сөйлеу мәдениетін дамыту; патриоттық өлеңдерді мәнерлеп оқу.
- Тәрбиелік: азаматтық тәрбие беру, ұлттық сана-сезімді қалыптастыру.
Әдістер мен ресурстар
Сұрақ-жауап, салыстыру, талдау, мәнерлеп оқу, сөздікпен жұмыс, ой толғаныс.
Электронды презентация, электронды оқулық.
Тарих, музыка.
Кіріспе бөлім
Ұйымдастыру · Үй тапсырмасы · ҚайталауҰйымдастыру және үй тапсырмасы
Оқушылар түгелденеді, оқу құралдары қадағаланады. Үй тапсырмасы бойынша Махамбет Өтемісұлының өмірі мен шығармашылығы еске түсіріліп, «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңі жатқа сұралады.
Сабақтың жетекші ұстанымы: әр оқушы бүгінгі талқылауға әдебиетші, тарихшы, зерттеуші ретінде қатысып, ақын мұрасын терең түсіндіруге үлес қосады.
Сәйкестендіру тесті: жылдар мен оқиғалар (қысқаша хронология)
Кесте сабақтағы қайталау бөлімін жүйелеуге арналған.
| Жыл | Негізгі оқиға |
|---|---|
| 1803 | Махамбет Өтемісұлы Ішкі Бөкей ордасында, Нарын құмы өңірінде дүниеге келді. |
| 1829 | Жайықтан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға шамамен екі жыл қамалды. |
| 1831 | Түрмеден қашып шығып, Исатай Тайманұлына қосылды. |
| 1833–1836 | Көтеріліске дайындық кезеңі. |
| 1836–1838 | Исатай–Махамбет бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. |
| 1836, 14 сәуір | Қиялымола оқиғалары, Тастөбедегі шайқас. |
| 1838, 12 шілде | Көтеріліс жеңіліс тапты, Исатай ерлікпен қаза болды. |
| 1846, 20 қазан | Күрескер ақын 42 жасында дүние салды (Атырау өңірі, Махамбет ойы). |
| 1908 | Өлеңдері алғаш рет Қазан қаласында жинақта жарияланды; мұраның бір бөлігі шәкірт-жыраулар арқылы жеткен. |
| 2003 | ЮНЕСКО деңгейінде ақынның 200 жылдығы аталып өтті. |
- Қазақ тарихындағы қандай ұлт-азаттық көтерілістерді білесіз?
- Махамбет өмір сүрген қоғам қандай еді?
- Махамбет поэзиясының өзегі: тақырып, идея, мұрат.
Қайталау кезеңі ақынның өмір жолын ғана емес, оның поэзиясындағы күрес рухын қабылдауға дайындық жасайды.
«Ереуіл атқа ер салмай» өлеңін жатқа айту және тыңдау арқылы мәтіннің эмоционалдық қуатын сезіну.
Жаңа сабақ
Тұлға · Образ · ПоэтикаКіріспе ой: Махамбет әлеміне көзқарас
Махамбеттің халыққа, халық мүддесін қорғаушы жас ұрпаққа сенімі соншалық — қандай өмірді бастан кешсе де, болашақ игілікке үмітін үзбейді.
Бүкіл XIX ғасыр әдебиетінде қимыл мен күрес жырын Махамбеттей жырлаған өзгеше ақын болған емес.
Әділетсіз дүниенің қабырғасын Махамбетше сөгер жан кездесер ме…
Сабақтың өзегі — Махамбет поэзиясынан ақынның «Мен» тұлғасын және Исатайдың қаһармандық бейнесін көру, оны мәтіндік дәлелмен талдау.
Ой қозғау: «Махамбет кім?»
Өлеңді тыңдап, әсерді бөлісу: Махамбет поэзиясын оқығанда көз алдыңызға қандай тұлға елестейді?
1-оқушы: Мен үшін Махамбет — бір ғасырда бір-ақ рет туылатын дара тұлға.
2-оқушы: Отты, жігерлі, қайратты, ұлттық рухы биік дауылпаз ақын, хас батыр.
3-оқушы: Елі үшін «етігімен су кешкен» қайсар ер, Исатайдың сенімді серігі.
Мәтінмен жұмыс: «Ереуіл атқа ер салмай»
Идеясы: халық намысын қайрап, күреске шақыру; ерлік жолының ауыр да жауапты екенін көрсету.
Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Қоңыр салқын төске салмай,
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Темір қазық жастанбай…
Ерлердің ісі бітер ме?!
ереуіл ат, егеулі найза, алты малта ас, тебінгі тер, түн қатып жүру және т.б.
Өлең қимыл мен күрестің поэтикасына құрылған: әрекет динамикасы, ауыр еңбек, тәуекел мен намыс — бәрі бір ырғаққа бағынады.
Ақынның өз тұлғасы: Махамбеттің «Мен» концепті
- «Мен, мен, мен едім»
- «Менің атым — Махамбет»
- «Мен — кескекті ердің сойымын»
- «Әй, Махамбет жолдасым»
- «Баймағамбет сұлтанға айтқаны»
- «Ұлы арман», «Мұнар күн»
- «Мен» — Махамбеттің күрескерлік әлемі, батыр жүрегі, азаматтық жауапкершілігі.
- «Мен» — мақсаты анық, мұраты айқын, ойы берік болмыс.
- «Мен» — ел мен жер тағдыры үшін күйзелген, бірақ еңсесі түспеген тұлға.
Мен — мен едім, мен едім!
Мен Нарында жүргенде
Еңіреген ер едім.
Исатайдың барында
Екі тарлан бөрі едім.
Мен — кескекті ердің сойымын,
Кескілеспей басылман.
Алдыңа келіп тұрмын деп,
Ар-намысым қашырман.
Исатай бейнесі: қаһармандық портрет және елдік идея
- «Тайманның ұлы Исатай»
- «Исатай деген ағам бар»
- «Тарланым»
- «Мінкен ер»
- «Мұнар күн»
- «Арыстан одан кім өткен?»
- «Арғымаққа оқ тиді»
- «Мінгені Исатайдың Ақтабан-ай»
Исатай — тек батыр емес: ел басшысы, қамқор, парасатты, сабырлы, сері мінезді тұлға ретінде сомдалады.
Махамбет дәріптеуінің түйіні — ерліктің бағыты: патша, хан, билер озбырлығына қарсы күрес және еңбекші бұқараны қорғау.
«Тарланым» поэтикасындағы портреттеу (түсіндірме)
Ақын алуан образды теңеулер мен эпитеттерді қабаттастырып, Исатайдың сом тұлғасын жасайды: қол жетпес «тарлан», арыстандай қайрат, сыртқы сымбат пен ішкі парасат бір арнада көрінеді.
Көркемдік қатар: «Кермиығым, кербезім…», «Қырмызыдай ажарлым», «Теңіздей терең ақылдым», «Тебіренсе ауыр мінездім» — метафора, эпитет, теңеу бір-бірімен байланысып, тұтас портрет жасайды.
«Мұнар күн»: Исатай қазасы — ел қайғысы
Бұл шығармада «мұнар күн» — қайғының хабаршысындай символдық бейне. Ақын Исатай өлімін жеке қаза емес, елдің еңсесін басқан ауыр нәубет ретінде көрсетеді: «серкесінен айырылған ел» күйі айқындалады.
«Мұнар да, мұнар, мұнар күн…» жолдарындағы «мұнар», «шұбар» эпитеттері ел басына төнген қаралы халді айрықша бедерлеуге қызмет етеді.
Көркемдік ерекшелік: ырғақ, ұйқас, тіл
Өлең өлшемі
Махамбет поэзиясында қимыл мен күресті бейнелеуге ыңғайлы 7–8 буынды жыр ырғағы басым. 11 буынды өлең сирек кездеседі (мысалы, «Мінгені Исатайдың Ақтабан-ай»).
Ұйқас түрлері
- Шұбыртпалы — ой ағынын кең жаяды.
- Кезекті — композициялық тәртіп береді.
- Ерікті (айнымалы) — идеяны дәл жеткізуге мүмкіндік береді.
Тілдік қуат
Ақын тілі — халықтық тілдің көркем шыңы: әр сөз орнықты, бейнелі әрі өткір. Эпитет, теңеу, метафора, әсірелеу сияқты тәсілдер өзара байланыста қолданылады.
Шұбыртпалы ұйқасқа мысал (үзінді)
Бекініп садақ асынбай,
Біріндей жауды қашырмай,
Қорамсаққа қол салмай…
Ерлердің ісі бітер ме?
Кезекті ұйқасқа мысал (үзінді)
Аспандағы боз торғай,
Бозаңда болар ұясы.
Бозаның түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.
Көркемдік тәсілдердің қабаттасуы (мысал)
Төмендегі қатарда метафора, теңеу, эпитет бір арнаға түсіп, Исатай портретін тұтас образға айналдырады:
«Кермиығым, кербезім! Керіскендей шандозым! Құландай ащы дауыстым! Құлжадай айбар мүйіздім! Қырмызыдай ажарлым! Хиуадай базарлым! Теңіздей терең ақылдым! Тебіренбес ауыр мінездім!»
«Мұнар күн» өлеңіне кешенді талдауға арналған жоспар
Оқушы анықтайды
Оқушы анықтайды
Оқушы анықтайды
Оқушы анықтайды
Қосымша: өлеңдегі бейнелі сөздер, символдар, эпитеттер мен олардың қызметін белгілеу.
Музыка және мұра: Махамбет күйлері
Дерек және зерттеу
Халел Досмұхамедұлы Махамбетті «алып ақын, домбырашы» десе, Мұхтар Әуезов оны «әрі батыр, әрі ақын-жырау, әрі домбырашы» деп сипаттаған. Махамбет күйлерін іздеп тауып, ғылыми айналымға түсірген зерттеуші — Нәубет (Нығмет) Көшекбаев.
Күйлер (іріктеме)
- «Қайран, Нарын»
- «Жұмыр-Қылыш»
- «Өкініш»
- «Қиыл қырғыны»
- «Жайық асу»
- «Исатайдың Ақтабаны-ай»
- «Шілтерлі терезе»
«Жұмыр-Қылыш» күйінің шығу тарихы (қысқаша)
Исатайдан айырылғаннан кейін Махамбет Жайық бойындағы Байбақты еліне барып, Жұмыр (Садыр) және Қылыш батырлармен жолдас болады. Баймағамбет Айшуақов Махамбетті ұстауға әрекет жасағанда, екі батыр ақынды арашалап алып қалады. Осы оқиғаға байланысты күй екі батырға арналады.
Қорытынды бөлім
Түйін · Рефлексия · ТапсырмаОқушы тұжырымдары: Махамбет қырлары
1-оқушы: Махамбет — реалист ақын. Ол Жәңгір ханның зұлымдығын бетіне басып, шындықты бейнелі образ арқылы жеткізеді.
«Хан емессің, қасқырсың…»
2-оқушы: Махамбет — өр рухты батыр ақын.
«Мен — кескекті ердің сойымын, кескілеспей басылман…»
3-оқушы: Махамбет — сыршыл ақын: ел үшін еткен еңбектің салмағын да, дүние жалғанның өкінішін де терең сезінеді.
«Қош аман бол, жолдасым…»
4-оқушы: Махамбет — күрескер ақын: ерлікке үндейтін жырлары намысты оятады.
«Ереуіл атқа ер салмай, егеулі найза қолға алмай…»
Әдеби мұра және оқу бағыты
Махамбет Өтемісұлы туралы жазылған көркем шығармалар (іріктеме):
- Н. Шөреков — «Исатай–Махамбет» поэмасы
- М. Шаханов — «Нарынқұм трагедиясы», «Әке үкімі»
- М. Ниеталиев — «Арыстан еді-ау Исатай» поэмасы
- Ф. Оңғарсынова — «Алмас қылыш»
- Т. Әлімқұлов — «Қараой» әңгімесі
- Ә. Әлімжанов — «Махамбеттің жебесі»
Бір тамшы ой (рефлексия)
Мен бүгінгі сабақтан қандай түйін жасадым? Махамбеттің «Мен» тұлғасы мен Исатай бейнесі маған нені ұқтырды?
Үй тапсырмасы
- Тақырыпты оқу.
- «Тарланым», «Мұнар күн» өлеңдерін жаттау.
Бағалау
Оқушының білімін мәтіндік дәлел, талдау сапасы, мәнерлеп оқу және ой тұжырымдау деңгейі бойынша бағалау.