Қазақша рефераттар

Оқушыларға жасушаның бөлінуі митоз және мейоз туралы түсінік беру

Тақырыптар жүйесі (16–20)

  • 16

    Митоз — жыныссыз көбеюдің негізі, оның фазалары және биологиялық мәні.

  • 17

    Организмдердің көбею формалары: жыныссыз көбеюдің түрлері және жынысты көбею.

  • 18

    Мейоз, оның биологиялық мәні мен фазалары. Сперматогенез және овогенез.

  • 19

    Жануарлар мен гүлді өсімдіктердегі ұрықтану және оның биологиялық маңызы.

  • 20

    Организмдердің жеке дамуы: жасушалардың бөлінуі, өсуі, жіктелуі, органогенез, даму, қартаю және өлім. Ұрықтардың ұқсастығы.

Биология (9-сынып): сабақ құрылымы

Сабақтың тақырыбы

Митоз — жыныссыз көбеюдің негізі. Митоздың фазалары және биологиялық мәні.

Сабақтың мақсаты

Білімділік
Жасушаның бөлінуі, митоз және мейоз туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Есте сақтау және ойлау қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік
Ұқыптылық пен тазалыққа баулу, гигиеналық және экологиялық тәрбиені күшейту.

Сабақтың форматы

  • Түрі: дәстүрлі сабақ
  • Типі: аралас сабақ

Әдістер

  • Түсіндірмелі-көрнекілік
  • Нұсқаушы, ойға түсіруші сұрақтар
  • Сұрақ-жауап

Көрнекіліктер

Жасушалардың әртүрлі пішіндері, өсімдік және жануар жасушаларының үлгілері/сызбалары.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1 Сәлемдесу.
  2. 2 Оқушыларды түгелдеу.
  3. 3 Сынып тазалығына назар аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Тақырып: митохондрия және АТФ синтезі.

  1. 1) Митохондрияда АТФ синтезі қай үдеріс кезінде жүреді?

    • a) фотосинтезде
    • ә) тыныс алуда
    • б) көмірсулар синтезінде

  2. 2) Митохондрияның негізгі қызметі:

    • a) әртүрлі заттарды жинайды
    • ә) жасушаның энергия орталығы
    • б) рибосома түзеді

  3. 3) АТФ синтезі қай органоидта жүреді?

    • a) митохондрияда
    • ә) вакуольде
    • б) рибосомада

  4. 4) 1 г көмірсу ыдырағанда бөлінетін энергия мөлшері:

    • a) 17,6 кДж
    • ә) 38,9 кДж
    • б) 15,2 кДж

  5. 5) АТФ молекуласын, нәруыз және РНҚ молекулаларын синтездеуге қатысатын органоид:

    • a) Гольджи жиынтығы
    • ә) митохондриялар
    • б) рибосомалар

III. Жаңа сабақ: жасушалық айналым және митоз

Жасушалық айналым: жалпы түсінік

Барлық тірі ағзаларға көбеюге бейімділік тән, әрі бұл қасиет жасушалық бөліну арқылы жүзеге асады. Жасушаның пайда болуынан бастап келесі еншілес жасушалар түзілгенге дейінгі өмірлік кезең жасушалық айналым деп аталады.

Жасушалық айналым екі негізгі кезеңнен тұрады: бөлінуге дайындық (интерфаза) және бөліну үдерісі (митоз және басқа түрлері). Әдетте интерфаза жасушалық айналым уақытының шамамен 80%-ын құрайды, дегенмен бұл көрсеткіш ағзалар мен жасуша типтеріне қарай өзгеріп отырады.

Интерфаза кезінде не болады?

  • Жасуша өседі, энергияны АТФ және қоректік заттар түрінде жинақтайды.
  • Органоидтардың саны артады.
  • Бөлінуге дайын жасушада ядро әдетте ірі болады.
  • Көптеген жасушаларда бөлінуге дайындық сигналы ядро көлемінің цитоплазма көлеміне қатынасына байланысты.

Репликация: міндетті қадам

Бөлінудің алдында ең маңызды оқиғалардың бірі — ДНҚ-ның еселенуі (репликация). Егер репликация жүрмесе, еншілес жасушаларға хромосомалар толық жетпей, олар тіршілікке қабілетсіз болады.

Репликация әдетте интерфазаның ортасында өтеді. Интерфазаның соңында әр хромосомада екі ДНҚ молекуласы болады: олар бір-бірінің көшірмесі. Бұл көшірмелер центромера аймағында байланысып, ортақ нәруыздық құрылыммен бекітіледі. Екі еселенген бөлікті хроматидтер деп атайды.

Сондықтан митоз басталғанда әр хромосома екі хроматидтен тұрады.

Митоздың нәтижесі және биологиялық мәні

Митоздық бөліну кезінде бір диплоидті жасушадан (2n) генетикалық материалы тең бөлінген екі диплоидті жасуша түзіледі. Бұл үдеріс ағзаның өсуін, тіндердің қалпына келуін және жыныссыз көбеюді қамтамасыз етеді.

Профаза Метафаза Анафаза Телофаза

1) Профаза

Профаза кезінде ядро көлемі ұлғайып, хромосомалар ширатылып айқынырақ көріне бастайды. Жасуша орталығының екі центриолі жасушаның қарама-қарсы полюстеріне ажырайды.

Ядрошық бұзылып, ядро қабықшасы ыдырайды. Полюстер арасындағы микротүтікшелер бөліну ұршығын түзеді.

Профазаның соңында ядро қабықшасының қалдықтары ұсақ көпіршіктерге айналып, эндоплазмалық торға ұқсас құрылымдар түзілуі мүмкін. Хромосомалар қысқарып, жуандайды да, цитоплазмада еркін орналасады — бұл метафазаға өтудің белгісі.

2) Метафаза

Метафазада хромосомалардың ширатылуы ең жоғары деңгейге жетеді. Хромосомалар жасуша полюстерінен бірдей қашықтықта орналасып, жасуша экваторына бағытталады.

Бөліну ұршығы толық қалыптасады. Хромосомалардың центромера аймағы белгілі тәртіппен бір жазықтық бойына тізіледі.

Бұл кезеңде әр хромосома екі хроматидтен тұратыны анық көрінеді. Экваторға жиналған хромосомалар бөліну жіпшелеріне бекінеді.

3) Анафаза

Анафазада центромералар екіге бөлінеді. Осы сәттен бастап бір-біріне байланысқан хроматидтер ажырап, жеке хромосомаларға айналады.

Бөліну жіпшелері қысқарып, хромосомаларды жасушаның қарама-қарсы полюстеріне тартады. Нәтижесінде әр полюсте бір хроматидтен тұратын хромосомалар жиынтығы жиналып, жасушада екі диплоидті хромосома жиынтығы қалыптасады.

Анафазаның соңында хромосомалар біртіндеп шиыршығын жаза бастайды: жіңішкеріп, ұзарады. Бұл — телофазаның басталуына тән белгі.

4) Телофаза (келесі кезең)

Берілген үзінді анафазаның соңымен аяқталады. Келесі кезең — телофаза — әдетте ядро қабықшасының қайта түзілуі, хромосомалардың толық жазылуы және екі еншілес жасушаның қалыптасуына алып келетін цитокинезбен аяқталады.