Жанқожа батыр көтерілісімен Есет батыр көтерілісін салыстыру
Сабақтың құрылымы
Сабақ бірнеше кезеңнен тұрады: ұйымдастыру, үй тапсырмасын пысықтау, жаңа тақырыпты меңгеру, бекіту және қорытындылау. Әр бөлім оқушының белсенді қатысуына, тарихи фактілерді талдауға және ойды дәлелдеуге бағытталған.
I. Ұйымдастыру
- Амандасу, түгендеу.
- Сабаққа қажетті құралдарды дайындау.
II. Үй тапсырмасын сұрау
- Ой қозғау арқылы алдыңғы тақырыпты еске түсіру.
- Сұрақтар арқылы назарды жаңа тақырыпқа бағыттау.
Ой қозғау сұрақтары
Тақырыптық салыстыру
«Қазақстанның Ресейге қосылуы» тақырыбын талқылау кезінде тиімді және тиімсіз жақтарын ажыратып, дәлелмен айту ұсынылады.
Оқушылар өз пайымына сүйеніп, нақты мысалдармен толтырады.
Отаршылдық саясаттың салдарын атап, себеп-салдар байланысын көрсетеді.
Білімді тексеру: «Дұрыс–Бұрыс» ойыны
| Мәлімдеме | Дұрыс | Бұрыс | Дұрысы |
|---|---|---|---|
| Қазақтардың Е. Пугачев соғысына қатысу себебі — жерін қайтарып алу. | Дұрыс | — | |
| Бұл көтеріліске қатысқан қазақ сұлтандары — Нұралы және Досалы. | Дұрыс | — | |
| Сырым Датұлы көтерілісі 10 жылға созылды. | Бұрыс | Көтеріліс 14 жылға созылды. | |
| Сырым батырдың руы — байбақты. | Дұрыс | — | |
| І Павелдің бұйрығымен Ішкі Орда 1827 жылы құрылды. | Бұрыс | Ішкі Орда 1801 жылы құрылды. | |
| 1797 жылы Айшуақ хан сайланды. | Дұрыс | — | |
| Бөкей Ордасы Есіл мен Тобыл аралығында болды. | Бұрыс | Бөкей Ордасы Еділ мен Жайық аралығында орналасты. | |
| Ішкі Ордадағы көтерілісті Кенесары бастады. | Бұрыс | Көтерілісті Исатай мен Махамбет бастады. | |
| Исатай көтерілісі Ақбұлақ шайқасында жеңілді. | Дұрыс | — | |
| 1842–1847 жылдары Бөкей Ордасындағы көтерілісті Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы басқарды. | Дұрыс | — | |
| Кенесары әскерінің жеке отрядын Амангелді батыр басқарды. | Бұрыс | Жеке отрядты Иман батыр басқарғаны айтылады. | |
| Кенесары хандық сот жүйесін енгізді. | Дұрыс | — | |
| Кенесары көтерілісі 1937–1947 жылдары болды. | Бұрыс | Көтеріліс 1837–1847 жылдары болды. | |
| Кенесары 1841 жылы хан болып сайланды. | Дұрыс | — | |
| 1844 жылы Кенесары қозғалысына қарсы шыққан сұлтан — Жантөреұлы. | Дұрыс | — | |
| Кенесары сауда және аң шаруашылығына көп көңіл бөлді. | Бұрыс | Негізгі назар егіншілікке бөлінгені көрсетіледі. |
Бұл ойын оқушыларға фактілерді дәл ажыратып, қате тұстарын түзету арқылы тарихи білімін жүйелеуге көмектеседі.
Негізгі тақырып: көтерілістер және тарихи себептер
Ресей әскерінің Қазақстанның Оңтүстігі мен Оңтүстік-Шығысына қарай ілгерілеуі, жердің тартып алынуы және әкімшілік озбырлықтың күшеюі халық наразылығын өршітті. Бұған қоса, Хиуа мен Қоқан хандықтарының жиі шабуылы да жағдайды күрделендірді.
Осындай тарихи жағдайда халықтың қалың бұқарасын соңына ерткен батырлар қатарында Жанқожа Нұрмұхамедұлы мен Есет Көтібарұлы айрықша орын алады.
Топтық жұмыс (1-топ)
- Сыр өңірі қазақтарының Орта Азия мемлекеттеріне қарсы күреске шығу себептері.
- Жанқожаның Хиуа мен Қоқанға қарсы шығуына түрткі болған факторлар.
Топтық жұмыс (2-топ)
- Сыр бойы қазақтарының патша үкіметіне қарсы күреске шығу себептері.
- Көтерілістердің жеңілу себептері, салдары және тарихи маңызы.
«Портреттер сөйлейді»
Оқушылар берілген портреттегі тұлғаның аты-жөнін атап, өмірбаяны мен ерлік жолының негізгі кезеңдерін қысқаша баяндайды. Әр топқа бір-бір батырдың суреті беріледі; материал слайд түрінде көрсетіледі.
Датамен жұмыс
Интерактив тақтаға даталар жазылып, әр датаға сәйкес оқиға қысқаша түсіндіріледі.
Картамен жұмыс
- Көтеріліс аймақтарын көрсету.
- Орта Азия хандықтарының шекарасы мен астаналарын белгілеу.
- Райым бекінісінің құрылған уақытын анықтау.
Венн диаграммасы
Жанқожа мен Есет бастаған көтерілістерді салыстыру: алғышарттар, мақсат, сипаты, қозғаушы күш, жеңілуі және маңызы.
Тақырыпты бекітуге арналған сұрақтар
Төмендегі сұрақтар оқушылардың фактілік білімін нақтылап, оқиғаларды карта, дата және тұлғалар арқылы байланыстырып айтуына бағытталған.
Нақты деректер
- 1) Сыр бойы қазақтарының XIX ғасырдың 50-жылдарындағы азаттық күресін басқарған тұлға: Жанқожа Нұрмұхамедұлы.
- 2) Жанқожа бастаған күрестің жаншылған жылы: 1860 жыл.
- 3) 1855 жылғы шілдеде Есет батыр тобы талқандаған күш: сұлтан Жантөриннің әскері.
- 4) 1858 жылы Қоқан әскеріне соққы берілген жер: Пішпек түбі.
Қосымша деректер
- 5) Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сыр қазақтарының Хиуа бекінісін талқандаған жылы: 1843 жыл.
- 6) XIX ғасырдың 50-жылдарында Арал теңізінің солтүстік жағалауында көтерілісті бастаған: Есет батыр.
- 7) 1858 жылғы наурызда басталған Қоқан езгісіне қарсы ірі көтерілістердің бірі: Әулиеата маңы.
- 8) Есет бастаған көтерілісті басуға қатысқан сұлтан: Арыстан Жантөреұлы.
Тарихи қорытынды сұрақтар
- Қазақ феодалдарымен ымыраға келу арқылы.
- Көтеріліс Қоқан билігін құлатуға алғышарт жасады.
- Қазалының сол кездегі атауы — Райым.
- Тірек болған қала — Жаңақала.
Жауаптарды талқылауда оқушылардан дәлел келтіру, себеп-салдар байланысын көрсету және карта/датаға сүйену талап етіледі.
Сергіту сәті
Алда келе жатқан мерекеге байланысты әр оқушы өз тілегін қағазға жазып, дауыстап оқиды. Кейін қыс мезгілімен байланысты символикалық ойын ретінде қағазды «қар» сияқты бір-біріне лақтырып, көтеріңкі көңіл күй қалыптастырады.
Жаңа бөлім: қазақтың дәстүрлі тұрмысы және шаруашылығы
Бұл бөлімде оқушылар қазақ ауылының құрылымы, киіз үйдің ерекшелігі және мал шаруашылығының маңызы туралы мәліметтерді топпен талдап, негізгі ойды жинақтайды.
Мәтінмен жұмыс (1-топ)
Қазақ ауылы және киіз үй туралы әңгімелеу: құрылымы, бөліктері, тұрмыстық және мәдени мәні.
Мәтінмен жұмыс (2-топ)
Қазақтың мал шаруашылығы: түлік түрлері, көшпелі өмір салтымен байланысы, өнімнің тұрмыста қолданылуы.
Интерактив тақтамен жұмыс
| Қазақтар өсірген мал | Малдан алынатын ұлттық тағамдар |
|---|---|
| 1) ____________________ | 1) ____________________ |
| 2) ____________________ | 2) ____________________ |
| 3) ____________________ | 3) ____________________ |
| 4) ____________________ | 4) ____________________ |
| 5) ____________________ | 5) ____________________ |
Кестені оқушылар өз білімін және мәтін мазмұнын негізге ала отырып толтырады.
Егіншілікке қатысты тапсырма
- Қазақстанның қай аймақтарында егіншілік (жер шаруашылығы) дамыды?
- Қазақтар астық тұқымдастарының қандай түрлерін өсірді?
- Жер өңдеуге арналған негізгі құрал-саймандарды атаңдар.
- Астықтан дайындалатын ұлттық тағамдарды мысалға келтіріңдер.
Сабақты бекіту және қорытындылау
Сабақ соңында оқушылар бүгін не үйренгенін қысқаша түйіндейді, ең негізгі мәселені анықтап, неге солай ойлағанын дәлелдейді. Негізгі ойды бір сөзбен айқындап, тақтаға жазу арқылы ортақ қорытынды жасалады.
Әр оқушы бір сөйлеммен өз пікірін жапсырма қағазға жазып, «даналық ағашына» іледі. Бұл әдіс ойды нақтылау мен рефлексияға мүмкіндік береді.
Бағалау
Топтық жұмысқа қатысу, жауаптың дәлелі, карта-датамен жұмыс және қорытынды пікірдің нақтылығы ескеріледі.
Үй тапсырмасы
- Мәтінді оқу және мазмұндау.
- Тақырып бойынша слайдтар дайындап келу.
Нәтиже
Оқушылар тарихи оқиғаларды тұлға, себеп және салдар тұрғысынан жүйелеп, дәстүрлі шаруашылық пен мәдениеттің негізгі белгілерін нақтылайды.