Ғалымдарға ұсынылатын сұрақтар
Сабақтың тақырыбы: Суды қорғау
Сабақтың мақсаты
- Судың адам өміріндегі маңызын түсіндіру және оны қорғау туралы білім қалыптастыру.
- Дүниетанымды, ой-өрісті және пәнге қызығушылықты дамыту.
- Салауатты өмір салтын және табиғатты қорғау мәдениетін тәрбиелеу.
Сабақтың сипаты
- Түрі
- Бекіту сабағы
- Әдістері
- Түсіндіру, өзіндік жұмыс, топпен жұмыс, шығармашылық тапсырма, картамен жұмыс
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
- Құрал-жабдықтарын түгендеу.
- Сыныпты 3 топқа бөлу: Зерттеушілер, Ғалымдар, Экологтар.
Сабақтың бағыты
Бүгін біз табиғаттағы су айналымы тақырыбын жалғастырып, суды ластанудан қорғау жолдарын үйренеміз. Алдыңғы сабақтарда су айналымы, өзендер мен көлдер, жер асты сулары туралы негізгі ұғымдарды қарастырдық.
Өткенді қайталау: үш топқа арналған сұрақтар
1-топ: Зерттеушілер
Сұрақ 1
Картадан Қазақстандағы ірі өзендер мен көлдерді көрсетіп, ата.
Жауап
Өзендері: Ертіс, Жайық, Есіл, Тобыл, Сырдария, Іле, Нұра, Сарысу, Торғай. Ірі су айдындары: Каспий теңізі. Ең үлкен көл: Балқаш.
Сұрақ 2
Шипалы сулар деп қандай суларды атайды? Оның адам ағзасына пайдасын түсіндір.
Жауап
Шипалы сулар — құрамында 1 литрінде шамамен 2–20 грамм еріген тұздары бар, ішуге жарамды минералды сулар. Олар ағзаға пайдалы болып, кейбір сырқаттарды емдеуге көмектеседі. Емдік мақсатта мұндай суларды кейде арасан деп те атайды.
2-топ: Ғалымдар
Сұрақ 1
Табиғаттағы су айналымын айтып, түсіндір.
Жауап
Булану → бұлт түзілуі → жауын-шашын → мұздықтар мен су қоймаларында жиналу → қайта булану.
Сұрақ 2
Табиғатта қоспасы жоқ, тап-таза су бола ма?
Жауап
Табиғатта қоспасыз тап-таза су кездеспейді. Өте таза суды тек зертханада алуға болады, бірақ ондай судың дәмі болмайды және тірі ағзаларға қажет тұздар да аз болады. Ал теңіз суында тұз өте көп болғандықтан, ішуге жарамсыз.
3-топ: Экологтар
Сұрақ 1
Ластанған су деп қандай суды атайды?
Жауап
Пайдаланылған су шайынды суға айналады. Осындай құрамына бөгде заттар араласқан су ластанған су деп аталады.
Сұрақ 2
Суды қорғауға сен қандай үлес қоса аласың?
Жауап
Суды ластамауға тырысамын, суды үнемдеп пайдаланамын.
Мұғалімнің түсіндірмесі
Ішуге жарамды таза су қоры жер бетінде жылдан-жылға азайып барады. Адамдар суды өнеркәсіп қажетіне көп пайдаланып, оны өндіріс қалдықтарымен ластайды. Суды тазартудың әртүрлі әдістері бар, ал елімізде ластанған сулар мен өндіріс қалдықтарын өзен-көлдерге төгуге заң жүзінде тыйым салынған.
Жаңа бөлім: Неліктен суды қорғау қажет?
Сусыз тіршілік жоқ
Сусыз жер бетіндегі ешбір ағза өмір сүре алмайды. Су барлық жануарлар мен өсімдіктердің құрамына кіреді: мысалы, қарбыздың шамамен 98%-ы, медузаның 99%-ы судан тұрады. Адам дене салмағының жартысынан астамы да судың үлесіне тиеді.
Адам тамақсыз бір айдан астам өмір сүре алады, ал сусыз үш күнге де шыдамайды.
Тұщы су өте аз
Жер бетінің үштен екісінен астамын су алып жатыр. Бірақ оның 98%-ы — мұхиттар мен теңіздердің тұзды суы, пайдалануға жарамсыз. Тұщы су үлесіне бар болғаны 2% ғана тиеді, оның көп бөлігі мұздықтарда шоғырланған.
Нәтижесінде адам баласы жер бетіндегі судың шамамен 0,1%-ын ғана тікелей пайдалана алады.
Ластану көздері және салдары
Өндіріс орындарынан және тұрмыстық қажеттіліктерден шыққан сарқынды су, сондай-ақ егістіктерден шайылған тыңайтқыштар мен улы заттар өзендерді, көлдерді және жер асты суларын ластайды. Бұл жағдай су қоймаларын қорғаудың маңызын күшейтеді.
Лас су қайдан пайда болады?
- Өнеркәсіп шайындылары
- Көліктерден шығатын қалдықтар
- Шахталар
- Мұнай кен орындары
Ластанған судың зияны
- Адам ағзасының улануы
- Балықтардың азаюы
- Көлдер мен өзендердегі су деңгейінің төмендеуі
- Экожүйенің бұзылуы
Мысал: Арал қасіреті
Арал теңізі мәселесі — суды дұрыс пайдаланбау мен табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы қандай ауыр зардап әкелетінінің айқын дәлелі. Сабақта бұл тақырып бейнематериал арқылы талқыланады.
Тапсырмалар: оқулық, ребус және топтық жұмыс
Оқулықпен жұмыс
- Мәтінді 2–3 оқушыға толық оқыту.
- Негізгі ойды анықтап, сұрақтарға жауап беру.
Ребус
Тақырыпқа байланысты ребусты шешу арқылы жаңа ұғымдарды бекіту.
Топпен жұмыс
Зерттеушілер
Су туралы мақал-мәтелдер мен тыйым сөздер жазу.
Ғалымдар
«Суды қорғау» тақырыбына қысқа әңгіме жазу.
Экологтар
«Арал қасіреті» ұғымын қалай түсінесің? Эссе жазу.
Шығармашылық бөлік
Өзен, көл, теңіз туралы қандай өлең білесіңдер? Бір-екі шумақтан оқып, су тақырыбының әдебиеттегі көрінісін талқылау.
Қорытынды: «Сөздердің орнын тап» ойыны
Ойын шарты: тақтада 3 негізгі тақырып беріледі. Тірек сөздерді дұрыс тақырыптың тұсына орналастырып, суды қорғау туралы білімді жүйелейміз.
Суды қорғау үшін
- Суды үнемдеу
- Судың жағасын ластамау
- Топырақты орынсыз қопсытпау
- Зиянды заттарды суға төкпеу
Лас су қайдан пайда болады?
- Өнеркәсіп шайындылары
- Көліктерден шығатын қалдықтар
- Шахталар
- Мұнай кен орындары
Ластанған судың зияны
- Адам ағзасының улануы
- Балықтардың азаюы
- Көлдер мен өзендердегі су деңгейінің төмендеуі
- Арал теңізі аймағындағы экологиялық дағдарыс