Тіршілік үшін күрестің түрлері
Сабақтың тақырыбы
Табиғи сұрыптау — эволюцияның қозғаушы әрі бағыттаушы күші.
Сабақтың мақсаты
1) Білімділік
Табиғи сұрыптау мен тіршілік үшін күрес ұғымдарын түсіндіріп, эволюцияның қозғаушы күштері туралы негізгі түсініктерді қалыптастыру.
2) Дамытушылық
Тірек-сызбамен жұмыс арқылы жергілікті жануарлар мысалында эволюциялық күштер жөніндегі ой-өрісті дамыту және өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру.
3) Тәрбиелік
Батыл шешім қабылдауға, іскерлікке және сөйлеу мәдениетіне тәрбиелеу.
Сабақтың сипаты
- Сабақтың типі
- Жаңа білімді меңгерту
- Сабақтың түрі
- Ішінара ізденіс сабағы
- Сабақтың әдістері
- Иллюстративтік-репродуктивті жұмыс, топтық жұмыс, тірек-сызбамен жұмыс, үлестірме тапсырмалар
- Көрнекілігі
- Ч. Дарвин портреті, тірек-сызбалар, оқушыға арналған көмекші материалдар топтамасы
Сабақтың барысы
- 1 Ұйымдастыру
- 2 Үй тапсырмасын сұрау
- 3 Жаңа материалды түсіндіру
- 4 Бекіту тапсырмалары
- 5 Қорытынды
Ұйымдастыру кезеңінен кейін сынып 3 топқа бөлінеді: К. Линней, Ж. Ламарк, Ч. Дарвин.
I кезең: Ғалымдар еңбегімен таныстыру
Карл Линней (1707–1778)
Организмдерді алғаш рет жүйелі түрде топтастырған швед жаратылыстанушысы. Өсімдіктер мен жануарларды класс, отряд, туыс, түр деңгейлері бойынша бөлуді ұсынды. Биологияға шамамен 1000-ға жуық термин енгізді.
Жүйелеуде латын тіліндегі қосарланған атауды (туыс + түр) қолдануды қалыптастырды. «Табиғат жүйесі» еңбегі 12 рет басылып шыққан.
Жан Батист Ламарк (1744–1829)
Алғашқы эволюциялық теорияның негізін қалаған француз жаратылыстанушысы. Организмдердің бейімделу қасиеттерін сыртқы орта жағдайларымен байланыстыра зерттеді.
«Биология» терминін ғылымға алғаш енгізгендердің бірі. Негізгі еңбектері: «Француз флорасы», «Зоология философиясы» және т.б.
Чарлз Роберт Дарвин (1809–1882)
Органикалық дүниенің эволюциясын ғылыми негіздеген ағылшын жаратылыстанушысы. «Бигль» кемесімен 5 жылдық саяхатта жинаған деректері оның зерттеулеріне негіз болды.
Эволюцияның негізгі факторлары ретінде өзгергіштік, сұрыптау, тіршілік үшін күресті дәлелдеп, органикалық дүниенің заңдылықтарын ашты.
Негізгі еңбектері
- «Табиғи сұрыпталу»
- «Түрлердің шығуы»
- «Үй жануарлары мен мәдени өсімдіктердің өзгеруі»
- «Адамның шығу тегі»
- «Жыныстық сұрыпталу»
- «Құрттар» және т.б.
II кезең: Үй тапсырмасын тексеру
Әр топқа лездік сұрақтар қойылады. Мақсат — негізгі ұғымдарды жылдам еске түсіру және нақты жауап беруге дағдылану.
К. Линней тобы
-
1) Өсімдіктер мен жануарларды қажетті белгілеріне қарай іріктеуді Ч. Дарвин қалай атады?
Жауабы: Қолдан сұрыптау.
-
2) Қолдан сұрыптаудың қандай түрлерін көрсетті?
Жауабы: санасыз және әдістемелік.
-
3) Дарвиннің 1868 жылы шыққан еңбегі қалай аталады?
Жауабы: «Үй жануарлары мен мәдени өсімдіктердің өзгеруі».
-
4) Популяциядағы гендер жиынтығы қалай аталады?
Жауабы: Генофонд.
Ж. Ламарк тобы
-
1) Қолдан сұрыптауды түсіну үшін Дарвин қай елдің ауыл шаруашылық тәжірибесіне көп назар аударды?
Жауабы: Англия.
-
2) Санасыз сұрыптау дегеніміз не?
Жауабы: арнайы мақсат қоймай, адамға пайдалы дараларды тұрмыста қалдырып, пайдалы белгілердің өздігінен жинақталуына әкелетін іріктеу.
-
3) Дарвиннің 1859 жылы қандай еңбегі жарық көрді?
Жауабы: «Түрлердің шығуы».
-
4) Бір кеңістікте тіршілік етіп, еркін шағылысып ұрпақ беретін, бір түрге жататын даралар жиынтығы қалай аталады?
Жауабы: Популяция.
Ч. Дарвин тобы
-
1) Қолдан сұрыптаудың нәтижесі қандай?
Жауабы: іріктеме (өсімдіктерде), қолтұқым (жануарларда).
-
2) Әдістемелік сұрыптау дегеніміз не?
Жауабы: алдын ала жоспармен, белгілі мақсатқа сай пайдалы белгілерді күшейтіп, ұрпақтан ұрпаққа бекітуге бағытталған сұрыптау.
-
3) Дарвиннің 1871 жылы қандай еңбегі жарық көрді?
Жауабы: «Адамның шығу тегі».
-
4) Кенеттен болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік қалай аталады?
Жауабы: Мутация.
III кезең: Жаңа материалды түсіндіру
Қолдан сұрыптау және табиғи сұрыпталу
Қолдан сұрыптау кезінде адам өзіне қажет әрі пайдалы қасиеттері бар ұрпақты қалдырып, жарамсыздарын жойып отырады. Ал табиғатта бұл үдеріс адам қатысуынсыз жүзеге асады: ортаға жақсы бейімделгендері сақталып, бейімделе алмағандары жойылады.
Барлық тірі организмдерге тән қасиет — тұқым қуалайтын өзгергіштік. Дарвин жабайы түрлерде көбіне айқын емес (жеке) өзгергіштік басым болатынын көрсетті.
Салыстыру: қолдан сұрыптау vs табиғи сұрыпталу
Қолдан сұрыптау
- Егіншілік пен мал шаруашылығы дамығаннан кейін пайда болды.
- Адамның тікелей араласуымен жүзеге асады.
- Малдарда пайдалы белгілерді жоспарлы түрде күшейтеді.
- Өсімдіктерде пайдалы белгілерді қажетіне жарату үшін іріктейді.
- Кейбір алынған белгілер организмге зиян болуы мүмкін; табиғатта мұндай даралар дәрменсіз келеді.
- Нәтижесі: іріктемелер (өсімдіктер) және қолтұқымдар (жануарлар).
Табиғи сұрыпталу
- Тіршілік пайда болғаннан бері үздіксіз жүріп келеді.
- Көбіне көзге көрінбей, білінбей жүреді.
- Пайдалы белгілері бар даралар сақталып, зиянды белгілері барлары жойылады.
- Адамның қатысы жоқ.
- Ортаға жақсы бейімделгендер тіршілігін жалғастырады.
- Популяция мен орта арасында салыстырмалы тепе-теңдік сақталады.
- Ұзақ мерзімде жаңа түрлер пайда болуы мүмкін.
Неге барлық даралар ұрпақ қалдырмайды?
Организмдердің көбею әлеуеті өте жоғары болғанымен, олардың бәрі бірдей тірі қалып, ұрпақ қалдыра бермейді. Себебі қорек, орын, ылғал, жарық тапшылығы және жаулардан қорғану сияқты шектеуші факторлар бар.
Өсімдіктерден мысал
Көкнар өсімдігінің бір қауашағында 2900–3000 немесе одан да көп тұқым жетіледі. Егер бір түпте 10 қауашақ болса, жыл сайын шамамен 30 000 тұқым шашылады.
Жануарлардан мысал
- Бекіре 50 жылға дейін тіршілік етіп, жыл сайын 3–6 млн уылдырық шашуы мүмкін.
- Үй шыбыны 5 күнде 20 000 жұмыртқа сала алады.
- Құлмақ биті бір жазда 13 ұрпақ беріп, әр ұрпақта орташа 100 жұмыртқа салады.
- Паразит құрттар күн сайын мыңдаған жұмыртқа бөледі.
Мұндай қарқынды көбею тұрақты түрде сақталмайды: тек қолайлы жағдайға тап болғандары ғана өніп-өсіп, тіршілігін жалғастырады. Сүтқоректілер мен құстардың көбіне 10–30%-ы ғана тірі қалады.
Тіршілік үшін күрес: табиғи сұрыпталудың өзегі
Табиғи сұрыпталу — организмдердің белгілі бір ортада тіршілігін сақтап, бейімделуінің нәтижесі. Тіршілігін сақтау үшін табиғатта үздіксіз тіршілік үшін күрес жүреді.
Мысалы, арыстан мен шиебөрі бірдей қорекке таласса — қорек үшін күрес; ал шөлейт аймақтағы өсімдік құрғақшылыққа төтеп беруге мәжбүр — бұл сыртқы ортаға қарсы күрес. Қоректік тізбектер арқылы көптеген түрлер бір-бірімен тығыз байланысады. Осы күрделі өзара байланыстар жиынтығын Дарвин «тіршілік үшін күрес» деп атады.
Тіршілік үшін күрестің түрлері (Ч. Дарвин бойынша)
1) Түраралық күрес
Әртүрлі түр өкілдерінің арасындағы бәсекелестік. Мысалы, қоянды аулайтындықтан қасқыр мен түлкі арасында қорек үшін бәсеке туындайды. Өсімдіктер де жарық, ылғал, қорек үшін өзара бәсекелеседі: топырақты жарып шыққан өскіндердің тек бәсекеде жеңгені ғана дамиды.
2) Түрішілік күрес
Бір түр дараларының арасындағы күрес. Әдетте ең өткір бәсеке осы деңгейде байқалады: бірдей қорекке, бірдей мекенге және жұптасуға талас жүреді.
3) Сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына қарсы күрес
Құрғақшылық, суық, ыстық, тұздылық, ылғал тапшылығы сияқты факторларға төтеп беру. Осындай қысымға жақсы бейімделген даралардың тірі қалу мүмкіндігі жоғары.
Түраралық күрестегі «паразиттік» және «оралып-өрмелеу» мысалдары
Өрмелегіш өсімдіктер (лианалар)
Қалың орманда кейбір лианалар ағаш діңіне оралып, жоғарыға көтеріледі. Сабақтары ұзын әрі әлсіз болғандықтан тірекке тәуелді болады. Олар ағашты шырмалап, қоректік заттардың қозғалуын тежеп, ағаштың қурауына дейін жеткізуі мүмкін. Лианалар, әсіресе тропиктік ормандарда кең таралған.
Раффлезия (Rafflesia)
1918 жылы еуропалық табиғат зерттеушісі Жозеф Арнольди тропикте әлемдегі ең ірі гүлдердің бірі — Раффлезияны сипаттады (гүл диаметрі шамамен 1 м, салмағы 14 кг-ға дейін). Оның тамыры, сабағы, жапырағы айқын дамымай, жіпше тәрізді құрылымға айналғандықтан, иесі-өсімдіктің шырынымен қоректеніп, оны әлсіретеді. Иісі шіріген етке ұқсас болғандықтан, шыбындар мен қоңыздар арқылы тозаңданады.
IV кезең: Бекіту тапсырмалары
1) Биологиялық диктант
Негізгі ұғымдарды қысқа тұжырыммен жазып, анықтамаларды нақтылау.
2) Сәйкестендіру тесті
Терминдер мен анықтамаларды, мысалдар мен түрлерді сәйкестендіру.
3) Түраралық күрес формалары
Түраралық күреске жататын жануарларды топтастырып, дәлел келтіру.
4) Оқулықпен жұмыс
Мәтінді талдап, тірек-сызба бойынша қорытынды жасау.
V кезең: Қорытынды және үй тапсырмасы
Үйге тапсырма: § 12.