Атадан бала туса игі, ата жолын қуса игі деген халық даналығы біз сөз етіп отырғанжылдық білім берудің басты қағидасы іспеттес

12 жылдық білім: жаңғырудың өзегі

Елбасы Н. Назарбаев халыққа Жолдауында: «XXI ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық» деп атап өтіп, жалпы орта білімнің 12 жылдық моделіне көшу қажеттігін айқын көрсетті.

Осыған байланысты қоғам алдына қойылып отырған ең өзекті міндеттердің бірі — білім жүйесін түбегейлі жаңартып, халықаралық деңгеймен үйлесетін, жастарға сапалы білім беруге мүмкіндік жасайтын және олардың үйлесімді дамуына, жеке тұлға ретінде қалыптасуына бағытталған жаңа үлгідегі мектеп құру. Бұл мақсат 12 жылдық орта білімге өтумен тікелей сабақтас.

Қазақстан 12 жылдық орта білімге көшу мәселесін шешуде алыс-жақын шетелдердің тәжірибесіне, сондай-ақ педагогика мен психология ғылымындағы заманауи зерттеулердің озық нәтижелеріне сүйеніп келеді. Дегенмен, қоғамды құратын да, өзгертетін де — адам. Ал адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды. Қазіргі қоғам күрделі құрылымнан тұрады, соған сай сұраныстары да кеңейіп отыр. Бүгінгі күннің басты сауалы — оқу мен тәрбиенің мазмұнын заман талабына сәйкес қалай және қандай бағытта ұйымдастыру тиімді?

Тәрбие мен білім: ұлттық негіз және жаһандық өлшем

К. Д. Ушинский ұрпақ бойына қажетті білім мен тәрбиені толық сіңірмейінше, шынайы қызығушылық пен саналы ұмтылыс қалыптаспайтынын ескертеді. Ал «қажетті білім мен тәрбие» туралы айтқанда, қазақ халқының ұрпақ тәрбиелеудегі тәжірибесі бүгіннен басталмайды: ол сан ғасырлық қалыптасу мен даму тарихына ие.

Әр халық өзінің ұлттық психологиясы мен халықтық тәлім-тәрбие қазанында қайнап жетіледі. Сондықтан Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ұлттық тәрбие жүйесінің мазмұны да қазақ этнопсихологиясы мен қазақ этнопедагогикасының тәлімдік ұстанымдары мен тағылымдық қағидаларына сәйкес құрылуы қажет.

12 жылдық оқытудың білімдік және тәрбиелік артықшылықтары

12 жылдық білім беруге көшудің бірқатар көкейге қонымды қырлары бар. Ең алдымен, ол оқушыда оқу әрекетіне тән бейімділік, ынта, белсенділік сияқты сапаларды жүйелі қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар оқушыны шаршау, мезі болу, жалығу тәрізді құбылыстардан сақтандыруға, тәрбиедегі теріс ықпалдардың алдын алуға жағдай жасайды.

Халық даналығында «Атадан бала туса игі, ата жолын қуса игі» деген сөз бар. Бұл — ұрпақты еңбекке, кәсіпке бейімдеп тәрбиелеу қағидасының терең тамырын көрсететін тұжырым. 12 жылдық үлгі де осы идеямен үндес: баланың табиғи бейімін ертерек байқап, оны дамытуға мүмкіндік береді.

Жас ерекшелігі және танымдық даму: Жан Пиаже кезеңдері

Швейцариялық психолог Жан Пиаже баланың интеллект дамуын зерттеп, когнитивтік (танымдық) даму кезеңдерін ұсынды. Танымдық даму баланың ортаға бейімделуін қамтамасыз етеді және бірізді сатылар арқылы жүзеге асады.

12 жылдық орта білім мазмұнының алғашқы бастамасы бастауыш буында жүзеге асатыны белгілі. Себебі бұл кезеңде жоғары сыныпта оқылатын пәндердің іргетасы ғана қаланбайды, сонымен бірге білім алуға талпыныс, оқу әрекеті, танымдық белсенділік және жеке тұлғаның адами қасиеттерінің негізі қалыптасады.

Ал 14–15 жастан бастап жасөспірімдік шақ айқындалып, формалды ойлауға көшу күшейеді. Бұл — балалықтан ересектікке өту кезеңі. Осы уақытта абстрактілі ойлау дамып, күрделі ой қорытынды жасауға мүмкіндік туады: жасөспірім гипотеза жасап, оны тексере алады, өз-өзі туралы ойланып, сана-сезімін тереңдетеді.

Бейіндік оқыту және бірлескен әрекет мүмкіндігі

12 жылдық білім берудің мазмұндық логикасы оқушылардың жас ерекшелігі мен даму бағытын ескере отырып, бейіндік оқытуды күшейтуге негізделеді. Демек, 15 жастағы оқушыны қызығушылығы мен қабілетіне қарай оқыту — құптарлық іс. Бұл баланың өз бейімін, біліктілігін, қабілетін, белсенділігі мен құндылығын көрсетуіне нақты мүмкіндік береді.

Мектеп оқушыларының үлкен жетістіктері көбіне бірлескен іс-әрекет жағдайында ашылады. Осыны ескере отырып, жоғары сынып оқушыларымен «12 жылдық білім: мүмкіндіктері мен кедергілері» тақырыбында дебат өткізілді. Дебаттың мақсаты — білім саласындағы өзгерістерге қатысты оқушылардың көзқарасын анықтау.

Қорытынды: жүйелі дайындық пен кәсіби жаңару

12 жылдық орта білімге көшу — қысқа уақыт ішінде жеңіл жүзеге аса салатын қадам емес. Бұл өзгеріс білім беру ұйымдарының үйлесімді дайындығын, әрбір мұғалімнің өз тәжірибесіне сын көзбен қарап, теориялық әрі әдістемелік тұрғыдан үздіксіз жетілуін талап етеді.

Н. Назарбаев «Тарих толқынында» еңбегінде қазақ халқы туралы: «Қазақтар, ұлы өркениеттердің мұрагерлері, тарихтың сан-сапалы құз-қияларынан өзінің ұлттық “Мен” дегізерлік қасиеттерін алып шыға алды. Жай ғана алып шығып, жай ғана сақтап қалған жоқ, сонымен бірге еселеп жаңғырта да білді» деп атап өтеді.

Осындай ұлы қасиеттерге ие бабалардың мұрагерлері — шәкірттеріміз — әлемдік өркениетке ұмтылу жолында қандай қиындық пен өзгеріс болса да, өз бейімділігі мен қабілетін көрсете алатын 12 жылдық білімге дайын деп сенемін.