Әндік дыбыс жаттығуларымен жұмыс
Музыка пәні және тәрбиелік мәні
Қазіргі қоғам талап ететін жан-жақты дамыған, патриоттық рухы жоғары, адамгершілік және эстетикалық қасиеттері қалыптасқан азаматты тәрбиелеуде музыка өнерінің рөлі айрықша. Мектептегі музыка пәні оқушылардың қызығушылығын оятып, шығармашылығын арттырып, ой-өрісін дамытып, әсемдік әлеміне жетелейді.
Музыка сабағындағы негізгі жұмыстар
Музыка тыңдау
Эмоциялық қабылдау мен талдауды дамытады.
Музыка сауатын меңгеру
Ырғақ, әуен, ноталық түсініктерді жүйелейді.
Ән айту
Дауысты тәрбиелеп, сахналық сенімділікті күшейтеді.
Тақырыптық шығармашылық тапсырмалар
Қиял мен өзіндік ойды іске қосады.
Осы жұмыстардың ішінде ән айту — музыка шығармашылығында кең тараған вокалдық жанр. Ән тыңдаушыға әуен мен сөз арқылы әсер етіп, эмоциялық сезіну мен түсінуді оятады. Ол жанды сергітетін, психологиялық ықпалы зор құрал. Дегенмен оқушының шығармашылығын толық ашу үшін тек сабақ уақыты жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл тұста мектептегі хор үйірмесінің орны бөлек.
Хор үйірмесі не береді?
Мектепте ұйымдастырылатын хор үйірмесі оқушылардың шығармашылық дамуына жол ашады. Ол есте сақтау мен тыңдау қабілетін жетілдіріп, өзін-өзі ұстай білуге, жеке мүддені ұжым талабына бағындыруға, сондай-ақ сыныптан тыс бос уақытты дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі.
Әлеуметтік дағдылар
- Достық, татулық, ұйымшылдық
- Ұжымда жауапкершілікпен әрекет ету
- Өзін сахнада ұстау мәдениеті
Музыкалық өсім
- Интонация мен ырғақтың тазалығы
- Бір-бірін тыңдау, үндестікті сезіну
- Дауыс мүмкіндігін сауатты дамыту
Топтарға бөлу: жас ерекшелігін сақтау
Хор үйірмесіне оқушыларды жасына қарай топтастыру маңызды. Бұл — балалардың физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін ескеріп, дауыстың табиғи өсуі мен қалыптасуына зиян келтірмеудің негізгі шарты.
Кіші топ
1–2 сынып оқушылары
Ортаңғы топ
3–4 сынып оқушылары
Жоғарғы топ
5–8 сынып оқушылары
Жоғарғы топпен жұмыс барысында мутациялық кезең (дауыстың өзгеруі) ескерілуі тиіс. Бұл уақытта ән салдыруда сақтық керек: репертуарды дұрыс таңдап, дыбыс биіктігін күштеуден аулақ болған жөн. Репертуар көлемі мен мазмұны оқушылардың жасына және ой-өрісіне сай болуы қажет.
Хормен дайындықтың кезеңдері
Хорлық дайындық жүйелі, кезең-кезеңімен жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. Әрбір сабақ алдын ала жоспарланып, тартымды әрі қызықты ұйымдастырылуы керек.
-
1
Ән айту ережелерін түсіндіру
Дұрыс отырыс/тұрыс, тыныс, дыбыс шығару мәдениеті.
-
2
Жаңа әнмен жан-жақты таныстыру
Мазмұны, көңіл күйі, құрылымы, орындау сипаты.
-
3
Ән мәтінімен жұмыс
Сөздің мағынасы, екпін, дикция, анық айту.
-
4
Тыныс алу жаттығулары
Диафрагмалық тынысты қалыптастыру, демді үнемдеу.
-
5
Әндік дыбыс жаттығулары
Дыбысты «қыздыру», диапазонды біртіндеп кеңейту.
-
6
Ырғақпен жұмыс
Өлшем, екпін, біркелкі қозғалыс.
-
7
Үйлесім және бір-бірін тыңдау
Ансамбль мәдениеті, ортақ дыбысқа ұмтылу.
-
8
Көркем, мәнерлі орындау
Интонация, динамика, шарықтау шегі мен нюанстар.
Мұғалім шеберлігі және дауыс тәрбиесі
Музыка мұғалімі әр баланың дауыс ерекшелігін жақсы білуі қажет. Дыбыс бояуы (тембрі) қанық, диапазоны кең, дауысы ашық оқушыларды солист ретінде таңдауға болады. Балалар дауысының дамуына дауыс күтімі, дұрыс тыныс алу, артикуляция, вокалдық жаттығулар сияқты факторлар әсер етеді.
Неге тыныс алу маңызды?
Дұрыс тыныспен айтылған ән тыңдаушыға анық, мәнерлі жетеді. Хор айтуда негізінен диафрагмалық тыныс алу қолданылады: диафрагма мен құрсақ бұлшықеттері белсенді жұмыс істеуі тиіс.
Жаттығу 1
Дирижер қолының ишарасымен тыныс алып, санау арқылы (1–5) демді бірқалыпты шығару. Қайталағанда санауды біртіндеп көбейтіңіз.
Жаттығу 2
Алақанды ауыздан шамамен 20 см қашық ұстап, «с» дыбысымен демді үнемдеп үрлеп шығару.
Жаттығу 3
Тынысты тез алып, «с-с-с-с-с» түрінде демді үзіп шығару. Бұл диафрагмалық бақылауды күшейтеді.
Дауысқа қойылатын негізгі қағидалар
- Дауысты біртіндеп жаттықтыру: «қыздырмай» тұрып жоғары дыбыстарға шықпау.
- Жоғары дыбыстар мен ырғақты таза алу үшін жаттығуларды жарты тонмен көтеріп, шамамен II октаваға дейін legato және staccato алмастыра айту (мысалы: «соль–ми–до»).
- Қиын дыбысқа келгенде сол фразаны бөліп алып, бірнеше рет қайталап бекіту.
- Дыбыстың тазалығы үшін жеңіл және күрделі шабуыл тәсілдерін орнымен қолданып, дауыс шымылдығын дұрыс «қабыстыруға» дағдыландыру.
Тыныс алуға қойылатын талаптар
Тыныс тез, шусыз, еркін алынып, ауыз және мұрын қуысы арқылы үйлесімді орындалуы керек. Терең дем алғаннан кейін оны әннің ырғағына сай үнемдеп шығару қажет.
Артикуляция және дикция: сөздің айқындығы
Артикуляция — тыныс белсенділігін іске қосатын негізгі тәсілдердің бірі. Артикуляциялық аппараттың дамуына, әсіресе, О және У дыбыстарымен орындалатын жаттығулар көмектеседі. Бұл дыбыстарды гамманың I және III сатылары аралығында (терция) әндетіп айту пайдалы.
Хор тәжірибесіндегі маңызды ережелер
Дауысты дыбыстар
Жұмырлап айту (әсіресе «о»-ға жақын қалыпта).
Дауыссыз дыбыстар
Анық әрі қысқа айту, мәтінді «шайнамау».
Екпінсіз дауыстылар
Таза, көмескілендірмей айтуға ұмтылу.
Бірқалыпты артикуляция
Сөздерді әнде біркелкі қалыппен жеткізу.
Тіл белсенділігіне арналған буындық жаттығулар
«бра–бре–бри–бро–бру», сондай-ақ «тра–ля» буындарымен жаттығу жасауға болады.
Репертуар және көркемдік түсіндіру
Шығарманың көркем әрі сауатты орындалуы — тыныс, дыбыс, дикция, ырғақ секілді жұмыстардың жүйелі жүргізілуіне байланысты. Орындалатын ән міндетті түрде оқушылардың жас ерекшелігіне және дауыс мүмкіндіктеріне сай болуы керек. Сонымен қатар шығарманың көркемдік мәнін ашатын қырлар назардан тыс қалмауы тиіс: интонация, динамика, екпін және шарықтау шегі.
Тыңдату арқылы талғам қалыптастыру
Орындаушылық шеберлікті арттыру үшін хорға арналған классик композиторлардың шығармаларын, кеңес дәуірі композиторларының таңдаулы әндерін, сондай-ақ халық әндерін тыңдатудың мәні зор. Оқушылар өздері мағынасын түсінетін, әуені әсерлі әндерді ерекше ықыласпен орындайды.
Оқушылар жиі ықыласпен орындайтын әндер
- И. Нүсіпбаев — «Жас дәуірдің түлегіміз»
- Ә. Бейсеуов — «Ақ мамам»
- Е. Хасанғалиев — «Атамекен»
- Б. Бейсенова — «Шығыстың қос жұлдызы»
Оқушылардан осы әндер туралы сұрағанда, олар мазмұнын дәл жеткізіп, әсерін сипаттай алады. Бұл — музыка арқылы дүниетанымның, өмірге көзқарастың тәрбиеленетінінің айқын көрінісі.
Қорытынды
Вокалды-хор үйірмесінің мақсаты — оқушыларға өнер құндылықтарын сезіндіру, таза әрі мәнерлі ән салуға үйрету, тіл мен сөз мәдениетін меңгерту, адамгершілік-эстетикалық мәдениетті қалыптастыру және шығармашылық әлеуетін арттыру. Хормен ән айту көпшілік өнер болғандықтан, балаларды бірлікке, сыйластыққа, ұйымшылдыққа тәрбиелейді. Музыка өнері — адамның сана-сезіміне ықпал етіп, ой-өрісті дамытатын қуатты құрал.