Қазақша рефераттар

Генеалогиялық әдіс

Сабақтың мақсаты

1) Білімділік

Оқушыларға адам генетикасының ерекшеліктерін түсіндіру және тұқымқуалаушылықты зерттеу әдістерімен таныстыру.

2) Дамытушылық

Тұқым қуалайтын аурулардың түрлерін талдай отырып, оларды емдеу және алдын алу жолдарын меңгерту.

3) Тәрбиелік

Қоршаған ортаның тазалығын сақтауға тәрбиелеу: әсіресе судың, ауаның және азық-түліктің мутагендік әсері бар заттармен ластанбауына назар аударту.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Оқыту әдістері

  • Сұрақ-жауап
  • Түсіндіру
  • Сәйкестендіру
  • Тест
  • Топтастыру

Көрнекіліктер

  • Слайд
  • Кесте

Сабақтың жоспары

  1. 1. Ұйымдастыру
  2. 2. Үй тапсырмасын тексеру
  3. 3. Жаңа сабақ түсіндіру
  4. 4. Жаңа сабақты бекіту
  5. 5. Жаңа сабақты қорытындылау
  6. 6. Үйге тапсырма беру
  7. 7. Бағалау

1) Ұйымдастыру

Оқушылармен амандасу, оқу құралдарын түгелдеу және қатысымды тексеру.

Мақсат: сабақтың жұмыс ырғағын қалыптастыру және сыныпты оқу процесіне тез жұмылдыру.

2) Үй тапсырмасын тексеру

Үй тапсырмасы жалпы сұрақтар арқылы тексеріледі.

  • 1.Генетика дегеніміз не?
  • 2.Өзгергіштік дегеніміз не?
  • 3.Тұқымқуалаушылық дегеніміз не?
  • 4.Мендельдің заңдары қанша және олар қандай?
  • 5.Мендельдің I заңына анықтама бер.
  • 6.Мендельдің I және II заңдарына анықтама бер.
  • 7.Доминантты және рецессивті белгілер дегеніміз не?
  • 8.Генотип пен фенотип дегеніміз не?
  • 9.Генотипіне қарай организмдер қандай болады?
  • 10.Гендердің өзара әрекеттесуі нешеге бөлінеді?
  • 11.Жыныстық хромосомалар қалай бөлінеді?
  • 12.Гомогаметалы және гетерогаметалы ұғымдарын қалай түсінесің?
  • 13.Көбелекте және тауықта қандай гаметалар түзіледі?
  • 14.Адамда және басқа сүтқоректілерде қандай гаметалар түзіледі?

3) Жаңа сабақ: Адам генетикасы (антропогенетика)

Негізгі ұғым

Антропогенетика — адам генетикасын зерттейтін ғылым. Адамға генетикалық зерттеу жүргізуде бірқатар қиындықтар кездеседі: адамға арнайы тәжірибе жасауға болмайды, тіршілік жағдайларын біркелкі ету мүмкін емес, сондай-ақ жеке айырмашылықтарды нақты ажырату әрдайым оңай емес. Соған қарамастан, адам генетикасы соңғы жылдары қарқынды дамып келеді.

Зерттеу әдістері

Адамдағы тұқымқуалаушылықты зерттеуге мүмкіндік беретін негізгі әдістер: генеалогиялық, цитогенетикалық, егіздік, онтогенетикалық, популяциялық, биохимиялық.

Генеалогиялық әдіс

Белгінің бірнеше ұрпақ бойы тұқым қуалау сипаты шежірелік карта (шежіре) құрастыру арқылы анықталады. Бұл тәсіл ата-тегі белгілі болған жағдайда тиімді қолданылады және медицинада тұқым қуалайтын ауруларды анықтауда кең таралған.

Цитогенетикалық әдіс

Қалыпты және өзгеріске ұшыраған жағдайдағы адамдардың кариотипіне цитологиялық талдау жасау. Нәтижелілігін арттыру үшін оны көбіне генеалогиялық әдіспен бірге қолданады. Бұл тәсіл дене және жыныс жасушаларындағы хромосомалық өзгерістерді анықтауға мүмкіндік береді.

Егіздік әдіс

Егіздерді салыстыру арқылы тұқымқуалаушылық пен ортаның әсерін ажыратуға көмектеседі. Екі топқа бөлінеді:

  • Монозиготалы (бір жұмыртқалық) — өте ұқсас, міндетті түрде бір жынысты болады.
  • Дизиготалы (екі жұмыртқалық) — ұқсастығы төмендеу, бір жынысты да, әр жынысты да болуы мүмкін.

Онтогенетикалық әдіс

Адам онтогенезі барысында тұқым қуалайтын өзгерістердің бар-жоғын анықтайды. Ауру тасымалдайтын гендерді ерте анықтау арқылы болашақ ұрпақты генетикалық қауіптерден сақтандыруға мүмкіндік береді.

Популяциялық әдіс

Тұқым қуалайтын ауруларға себеп болатын гендердің популяциядағы таралу жиілігін зерттейді.

Биохимиялық әдіс

Соңғы жылдары кең қолданылып жүрген маңызды тәсілдердің бірі. ДНҚ құрамын және зат алмасу ерекшеліктерін зерттеуге жол ашады, сондықтан практикалық маңызы жоғары.

4) Жаңа сабақты бекіту

Слайдта берілген кестелер, Венн диаграммасы және сәйкестендіру тапсырмалары орындалады: оқушылардың бір бөлігі тапсырманы тақтада орындайды, қалғандары өз орындарында жұмыс істейді.

Кесте

Ұғымдар мен әдістерді жүйелеу, салыстыру.

Венн диаграммасы

Ортақ және айырмашылық белгілерін анықтау.

Сәйкестендіру

Әдіс атауы мен сипаттамасын дәл келтіру.

Автор туралы мәлімет

Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы, Е. Ш. Орақбаев атындағы мектептің биология пәні мұғалімі — А. С. Шураева.