Қазақша рефераттар

Балқашқа құятын өзендер

Сабақтың тақырыбы: Балқаш көлі

Білімділік

Оқушыларға Балқаш көлінің табиғатын, көлге құятын негізгі өзендерді, сондай-ақ көлдің батыс бөлігінің тұщы, шығыс бөлігінің тұзды болып қалыптасу ерекшелігін түсіндіру.

Дамытушылық

Жаңа ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы жер табиғатына ғылыми көзқарас қалыптастыру, оқу еңбегіне қажетті біліктіліктер мен дағдыларды дамыту.

Тәрбиелік

Адамның табиғаттағы рөлін түсіндіру, экологиялық проблемаларды талдап, оларды шешу жолдарын ұсынуға үйрету.

Көрнекіліктер

  • Қазақстанның физикалық картасы
  • Суреттер
  • Кестелер

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу.
  • Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
  • Назарын сабаққа аудару.

2) Қайталау (Иә / Жоқ)

Жер бедерінің формалары мен су нысандарына қатысты тұжырымдар бойынша «Иә» немесе «Жоқ» деп жауап беру.

  1. 1. Ертіс өзені — Қазақстандағы ең ұзын өзен.

  2. 2. Жайық өзені Тұран жазығын екіге бөледі.

  3. 3. Каспий теңізі алабына Сырдария өзені жатады.

  4. 4. Жер бедерін өзгертетін сыртқы күштердің бірі — адам; ол жер бетіне жағымды да, жағымсыз да әсер етеді.

  5. 5. Каспий теңізі — Еуропа мен Азия аралығында орналасқан, жер шарындағы ең тұнық көл.

  6. 6. Каспий теңізі неоген дәуірінің соңында жер қыртысының көтерілуі нәтижесінде Қара теңізден бөлінген.

  7. 7. Арал теңізі — жас Тұран тақтасының үстінде орналасқан көл.

3) «Жорға жарысы» (жедел сұрақтар)

1. Солтүстік Мұзды мұхит алабына сипаттама бер.

2. Каспий теңізі алабына сипаттама бер.

3. Арал теңізі алабына сипаттама бер.

Жаңа сабақ: Балқаш көлі

Орналасуы және жалпы сипаттамасы

Балқаш көлі — Қазақстандағы ауданы бойынша Каспий және Арал теңіздерінен кейінгі үшінші ірі көл. Ол республиканың оңтүстік-шығысында, Балқаш–Алакөл ойысында орналасқан және теңіз деңгейінен 342 м биіктікте жатыр.

Бөліктері

Көл батыс және шығыс болып екіге бөлінеді.

Ең терең жері

26 м.

Тереңдігі (батыс)

6–12 м.

Тереңдігі (шығыс)

Шамамен 15 м.

Көлдің шығыс бөлігінде көптеген түбектер, шығанақтар мен мүйістер кездеседі. Ірі аралдары: Бесарал және Қаратал.

Көлге құятын өзендер

  • Іле
  • Ақсу
  • Лепсі
  • Қаратал
  • Аягөз
  • Бақанас және т.б.

Ағыстар және су алмасуы

Көлдің батыс және шығыс бөліктеріне құятын беткі ағыс мөлшерінде айқын айырмашылық бар. Балқашта екі негізгі ағыс байқалады:

  1. 1) Іле өзені әкелетін мол су негізінен батыс бөлікке құйып, соның әсерінен пайда болған ағыс сағат тілі бағытымен шығысқа қарай қозғалады.

  2. 2) Жел ағысы — негізінен солтүстік-батыс желдерінің әсерінен қалыптасады.

Тұздылық, климат және табиғи әлем

Балқаш суының тұздылығы біркелкі емес: батыс бөлігінде (Іле өзені құятын маңда) суы тұщы, ал шығыс бөлігінің тұздылығы шамамен 5,2%.

Климаттың континенттілігіне байланысты көл суы қыста салқындайды, жазда жылынады.

Жағалаудағы қалың қамыс пен қоға арасында көптеген құстар ұя салады. Көлде қаз, үйрек, шағала, аққу және басқа да су құстары кездеседі.

Шаруашылық маңызы

Кеме қатынасы

Балқаш көлінде кеме қатынасы үзілмейді.

Батыс айлақтары

Балқаш, Сарышаған, Бурылбайтал, Бөрлітөбе.

Өндіріс және су пайдалану

Көлдің солтүстік жағалауында мыс балқыту комбинаты жұмыс істейді. Балқаш кен-металлургия комбинаты көл суын өндірістік мақсатта кеңінен пайдаланады.

Сергіту сәті: «Теңге алу»

Үстел үстіне сұрақ жапсырылған теңгелер төңкеріліп қойылады. Оқушылар теңгені таңдап, сұраққа жазбаша жауап береді.

  1. 1. Жылдық ағын деген не?
  2. 2. Су шығыны деген не?
  3. 3. Қандай табиғат зоналарының өзендері бар?
  4. 4. Жайық өзенінің салаларын жаз.
  5. 5. Іле өзенінің қандай ірі салаларын білесің?
  6. 6. Қандай көлдер тектоникалық көлдерге жатады?

Қорытынды: экологиялық мәселелер және шешу жолдары

«Зейін диаграммасы» үлгісі бойынша су айдындарындағы негізгі проблемалар, себептері және ықтимал шешімдері талданады.

Нысан Проблема Себептері Шешу жолдары
Каспий теңізі Теңіз деңгейінің көтерілуі. Құятын өзендер ағынының артуы, жауын-шашын мөлшерінің көбеюі, теңіз маңындағы мұнай-газ өндіру қалдықтарының көбеюі. Мұнай және газ кен орындарында экологиялық нормаларды қатаң сақтау жөнінде құқықтық талаптарды күшейту, мемлекеттік бақылауды арттыру.
Арал теңізі Теңізді қорғау, су көлемінің азаюы. Көлге құятын өзендердің су мөлшерінің кемуі. Өзен ағынын тиімді реттеу, су ресурстарын ұқыпты пайдалану, су қоймаларын жүйелі басқару және қалпына келтіру шараларын жүргізу.
Балқаш көлі Көл деңгейінің төмендеуі. Көлге құятын өзен сулары көлемінің азаюы. Су пайдалануды оңтайландыру, Іле алабындағы су тапшылығын азайтуға бағытталған шараларды күшейту, Қапшағай су электр станциясының жұмыс режимін экожүйеге сай үйлестіру.

Рефлексия

Оқушылар бүгінгі сабақтан алған негізгі түсініктерін қысқаша түйіндеп, Балқаш көлінің табиғи ерекшеліктері мен экологиялық тәуекелдері бойынша өз пікірін білдіреді.

Үй тапсырмасы

  • Балқаш көлі туралы тақырыпты оқу.
  • Тақырып бойынша тест сұрақтарын құрастыру.