Суретке қарап есеп құрастыру
Ұлттық ойындардың оқу-тәрбие үдерісіндегі орны
Халқымыз ойындарды тек балаларды алдандырып ойнату тәсілі деп қарастырмаған. Керісінше, оларды жас ерекшеліктеріне сай баланың көзқарасын кеңейтетін, мінез-құлқын қалыптастыратын, тапқырлығы мен батылдығын дамытатын маңызды құрал ретінде жоғары бағалаған. Бала кішкентайынан ата-анасының ықпалымен де, өз қалауымен де түрлі ұлттық ойындарға қатыса жүріп икемділігін, шапшаңдығын, тапқырлығын танытады.
Қолдану мүмкіндігі
Ұлттық ойындардың ерекшелігі — оларды сабақ үстінде, үзілісте және сыныптан тыс шараларда бірдей тиімді қолдануға болады.
Математикамен байланысы
Математика сабағында салт-дәстүрге негізделген мазмұнды есептер мен ойын-есептер оқушылардың ой-өрісін дамытып қана қоймай, ата мұраны келесі ұрпаққа жеткізудің де бір арнасына айналады.
Ойын-есептерден үлгілер
«Асық саны» ойыны (1-сынып)
Бұл ойын 1-сыныпта қосу және азайту амалдарын өткеннен кейін қолданылды. Сынып оқушылары түгел қатысты.
Есептің мазмұны
Үш бала асық ойнап, үйлеріне қайтып келе жатады. «Үшеуімізде де он-оннан асық бар еді. Енді кімде қанша асық қалды?» — дейді бірінші бала. Екіншісі: «Онша көп ұтқыза қоймаппын, сегіз асығым қалыпты», — дейді. Үшіншісі асықтарын түгелдеп қалтасына салып: «Онда сендегі барлық асық менің ұтып алған асығыма тең», — дейді. Бірінші бала: «Ең көп ұтылған мен болдым», — дейді. Ойыннан кейін бірінші және үшінші балада қанша асық қалды?
Жауабы
- 1-бала
- 4
- 2-бала
- 8
- 3-бала
- 18
Сонымен қатар «Қыз қуу», «Теңге алу», «Айгөлек» сияқты ұлттық ойындар негізінде де есептер құрастырып, оқушыларды сол ойындардың ережесімен, мазмұнымен және мақсатымен таныстыруға болады.
«Қу түлкі» ойыны (3-сынып)
3-сыныпта көбейту амалын өткеннен кейін қазақтың аңшылық өнерімен байланысты «Қу түлкі» ойынына негізделген есеп құрастырдық. Бұл тапсырма оқушылардың шаршауын сейілтіп, зейінін арттырады, ертегі мазмұнын сурет арқылы қабылдауға мүмкіндік береді әрі тез есептеу мен логикалық ойлау дағдыларын қалыптастырады.
Есеп
Шал көп балық аулап, әндетіп келе жатып, жолда сұлап жатқан түлкіні көреді. «Кемпіріме жағады» деп, түлкіні шанаға салып жүріп кетеді. Жолда түлкі әр минут сайын бір балықтан лақтырады; әр лақтырған сайын алдыңғысынан 2 есе көп лақтыра береді. 7 минутта барлық балықты лақтырып үлгереді. Түлкі барлығы неше балық лақтырған?
1 + 2 + 4 + 8 + 16 + 32 + 64 = 127
Жауабы: 127
«Түлкі мен қасқыр» ертегісі бойынша тапсырма
Екеуі тегін балыққа тап болады. Қасқыр: «Мен математикаға нашармын, балықты сен бөл», — дейді. Түлкі: «Саған біреу, маған екеу, саған үшеу, маған төртеу…» деп бөліп, соңында өзіне 20-балықты алады. Кім көп алды және қанша артық алды?
Қасқыр
1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19
Түлкі
2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20
Жауабы: түлкі 10 балыққа артық алды.
Қызықты математика: қызығушылықты арттыру жолдары
Соңғы жылдары бастауыш сынып оқушыларына математиканы тереңдетіп, дамыта оқыту мақсатында «Қызықты математика» сияқты қосымша сабақтар енгізілді. Бұл пәнде қызығушылықты төмендетпей, жалықтырмау үшін сөзжұмбақтар, ребустар, сиқырлы шаршылар, ойын-есептер, математикалық жұмбақтар, өлеңдер, қызықты тапсырмалар және бағдарламадан тыс күрделі тапсырмалар ұсынылады.
Сабақ мақсаты
- Сурет бойынша есеп құрастыру, бір амалмен шығарылатын және кері есептер құрастыру; негізгі тақырыптар бойынша білімді тереңдету.
- Зейін, ойлау, зерде үдерістерін дамыту; қиялын ұштау, қабілетін шыңдау.
- Дидактикалық және логикалық ойындар арқылы ақыл-ой белсенділігін тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Есеп құрастыруға арналған суреттер
- Сиқырлы шаршылар, сөзжұмбақтар, ребустар
- «Алма теру», «Гүл сыйлау» ойындарына арналған құралдар
- Сатылатын заттар (мысалы, зырылдауық)
- Тест сұрақтары
Сабақ түрі
Аукцион-сабақ. Тапсырмалар «сатылым» форматында ұсынылады: оқушы білімін көрсетіп, ұпай/марапат жинайды. Бұл тәсіл жарыс элементі арқылы белсенділікті арттырады.
Аукцион-сабақтың құрылымы (үлгі)
I–III. Ұйымдастыру және жаңа сабаққа кіріспе
- 1. Ұйымдастыру бөлімі.
- 2. Үй тапсырмасын тексеру, өткенді қайталау: үш таңбалы сандарды баған түрінде қосу/азайту; сиқырлы шаршы.
- 3. Сабақтың аукцион форматында өтетіні түсіндіріліп, тәртібі таныстырылады.
IV. Суретке қарап есеп құрастыру
Мәтіндік шарт
- Қуыршақ — 90 тг
- Аю — қуыршақтан 50 тг арзан
- Барлығы — ?
Шешуі
90 + (90 − 50) = 130
Жауабы: 130 тг
2-тапсырма: бір амалмен шығатын етіп өзгерту
Есептің шартын бір амалмен шығарылатындай етіп түрлендіреміз.
Шешуі
90 − 60 = 30
Жауабы: аю — 30 тг
(Демонстрациялық үстелде мұғалім зырылдауықты айналдырады: тілі қай затқа түссе, сол «сатылымға» шығады.)
V–VIII. Ребус, кері есеп, сергіту және «жарнама»
Ребус шешу (қалам «сатылады»)
- 1) «Кесе тиін ді» → кесінді
- 2) «Т100у» → түзу
- 3) «С қырық сызғыш» → сынық сызық
Сурет бойынша кері есеп құрастыру
Берілгені
Тауық — 9 кг
Үйрек — 2 кг жеңіл
9 − 2 = 7
Үйрек: 7 кг
Кері есеп 1
Үйрек — 7 кг
Тауық — 2 кг ауыр
Тауық: 9 кг
Кері есеп 2
Тауық — 9 кг
Үйрек — 7 кг
9 − 7 = 2
Айырмасы: 2 кг
Жарнама тапсырмалары (ірі ойыншықтар «сатылады»)
Теңдеу
Х пен 5-тің қосындысы 32-ге тең.
x + 5 = 32 → x = 27
Өрнек
53 пен 3-тің айырмасынан 7-ні азайт.
(53 − 3) − 7 = 43
IX–XIII. Бекіту және қорытынды
- Тест сұрақтарына жауап беру.
- «Алма теру» ойыны арқылы өткенді қайталау.
- «Гүл сыйлау» ойыны арқылы дүниетанумен байланыстыру: өсімдік мүшелерін атау.
- Сөзжұмбақ шешу (зырылдауық арқылы тапсырма таңдау).
- Қорытынды: бағалау және қосымша ребус тапсырмасы.
Сөзжұмбақ үлгі сұрақтары
Көлденеңінен
- Қосудың нәтижесі.
- Екі таңбалы сан.
Тігінен
- Бір таңбалы сан.
- 81 − 81.
- Белгісіз сан әріппен белгіленетін теңдік.
Математикалық өлең мен жүйелі бақылау
Оқушылардың тез есептеуін және логикалық ойлауын дамыту үшін математикаға арналған өлеңдер мен жұмбақтарды тұрақты қолдануға болады. Сонымен бірге тест жұмыстары жүйелі жүргізіліп, әр оқушының шығармашылық тапсырмалары жеке папкаларда жинақталады. Осындай жұмыстардың нәтижесінде балалар ауызша есептеуді де, ойын және жұмбақ есептерді де өз бетінше орындай алатын деңгейге көтеріледі.
Өлең-есеп: «Қанша қауын?»
Самат қаппен арқалап,
Бес қауыннан тасыды.
Қабы болмай, ал Талап
Қос қауыннан тасыды.
Он реттен сабылып,
Екеуі әбден шаршады.
Тасып алған қауынның
Қанша болды бар саны?
Жауабы: бәрі 70.
Қорытынды байқау
Өткен оқу жылының қорытындысы бойынша үлгерім мен сапа көрсеткіштері жоғары болды. Бұл — сабақты жүйелі түрлендіру, ойын элементтерін орнымен қолдану және оқушыны өз бетінше жұмысқа бағыттаудың нақты нәтижесі.