Ерлік білекте емес, жүректе
Ерлік туралы ойлар
Қазақ нақылдары ерлік пен намысты сыртқы күшпен емес, ішкі берік мінезбен байланыстырады. Ерлік — елдің сыны, ұрпақтың ұраны, жүректің өлшемі.
Ерлік — білекте емес, жүректе
- Ерлік білекте емес, жүректе.
- Ерлікте қорлық жоқ — ерліктің шегі болмайды.
- Жақсыда кек жоқ — биіктік кек сақтаумен емес, кеңдікпен өлшенеді.
- Айнымас жүрек, ер көңіл — ер жігіттің шын серігі.
Бұл ойлар ерліктің түп негізі қайратта ғана емес, ниет пен жүрек тұрақтылығында екенін айқындайды. Батырлық — бір сәттік екпін емес, ұзаққа созылған жауапкершілік.
Намыс, сөз, жауапкершілік
Намыс
Ерді намыс өлтіреді, ал қорқақтық — жігерді сөндіреді.
Ер — намысының құлы: намыс жоқ жерде мінез де, бағыт та әлсірейді.
Сөз
Сөзде тұру — ерлік, сөзден тайқу — қорлық.
Уәде — адамның салмағы; салмақты адам сөзімен өлшенеді.
Жақыныңа бұрмасаң, билік оңай. Әділдік — ерліктің бір қыры: туыстыққа жығылмай, туралықты ұстау да батылдықты талап етеді.
Қайрат пен сақтық: жауға қарсы мінез
- Жауға жаныңды берсең де, сырыңды берме.
- Бөріден қорыққан орманға бармайды. Қорқыныш таңдауды тарылтады.
- Қауғадан шошынған мал оңбас, жаудан шошынған ер оңбас.
- Өзің өлсең де, жолдасыңды жауға берме. Серіктестік — сын сағаттағы өлшем.
Кебенек киген келеді, кебін киген келмейді. Тәуекелдің де таразысы бар: сақтық — қорқақтық емес, ақылдың серігі.
Болмас іске болаттай бол. Қиынның алдында майысу емес, қайралу керек.
Ел, бірлік, ұран
Ерлік пен бірлік жеңіске жеткізеді. Бірлігі бар елдің үні анық, бағыты берік болады.
Ұланы бар елдің ұраны бар. Ұрпақ — жалғас, ұран — рух.
Ерлік — ел есінде. Ер өлсе де, аты өлмейді.
Ер ерлігін істесе, ел елдігін істейді. Жеке батылдық қоғамдық жауапкершілікке айналғанда ғана елдік бекемделеді.
Еп, еңбек және шеберлік
Еңбек те ептілікті тілейді, ерлік те ептілікті тілейді. Қайраттың өзі бағытталмаса, күш босқа кетеді.
- Батыр мың қол бастайды, шешен тар жерде сөз бастайды.
- Ылдыйсыз өр болмайды, қапысын таппас ер болмайды.
- Ер болсаң, бопсаға шыда. Сабыр — сынның серігі.
Батырдың болмысы: қарапайым еңбек пен ауыр сын
Түзде жүріп жау жайратқан батырмын, үйге келіп құрт қайнатқан батырмын. Ерлік — тек майдан емес; ел ішіндегі еңбек те мінезді бекітеді.
Ер басына күн туса — долданып тасынады, жауын жеңсе — жауған күндей ашылады. Бұл — адамның күйі ғана емес, ер мінездің құбылысы.
Нақылдардан түйін
Ерліктің шарты — өзіне сену. Ішкі сенімсіз батылдық ұзаққа бармайды.
Ерлік — өлім емес; ел жадында қалу. Ерлік қазаға байланбайды: халық көңілінен кетпейді.
- Жақсы аттың жалын сақтағанша, жақсы ердің көңілін сақта.
- Жалынған қорған емес, жағалаған қорған.
- Таспа — тасыған су да қайтады. Кез келген тасқынның тоқтауы бар.
- Жеті қырлы балықты сегіз қырлы жігіт алады. Өнер мен еп — артықшылық.