Қазақша рефераттар

Көру анализаторы

Биология 8-сынып Аралас сабақ Түсіндірмелі-көрнекілік

Сезім мүшелері және анализаторлар туралы түсінік

Адам қоршаған ортадан және ағзаның ішкі мүшелерінен келетін ақпаратты қабылдап, өңдеп, оған жауап береді. Осы үдерісті қамтамасыз ететін жүйе — анализаторлар. Олар сыртқы және ішкі әсерлерді қабылдап, талдап, нәтижесінде сезім түйсігін қалыптастырады.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: анализаторлардың құрылысы мен қызметі туралы түсінік қалыптастыру.
  • Дамытушылық: есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту, талдау дағдысын жетілдіру.
  • Тәрбиелік: ұқыптылыққа, тазалыққа баулу және дүниетанымдық тәрбие беру.

Осы бөлімге қатысты тақырыптар

16–19-тақырыптар

  • Сезім мүшелері және анализаторлар
  • Көру мүшесі: көздің құрылысы мен қызметі, көру анализаторы
  • Есту мүшесі және есту анализаторы
  • Тепе-теңдік мүшелері (вестибулярлық аппарат)
  • Сипап сезу, иіс сезу, дәм сезу мүшелері және олардың анализаторлары

20-тақырып

  • Сүйектің құрамы мен құрылысы
  • Сүйек пішіндері және қызметі
  • Сүйектің ішкі құрылысы

Анализатор дегеніміз не?

Анализатор — сыртқы және ішкі ортаның әсерлерін қабылдап, оларды жүйкелік импульске айналдырып, ми қыртысында өңдеп, саналы түйсік тудыратын мүшелер мен жүйке құрылымдарының тұтас жүйесі.

Адам ағзасында 7 түрлі анализатор бар:

  • Көру
  • Есту
  • Иіс сезу
  • Тері (сипап сезу)
  • Қозғалыс (проприоцепция)
  • Дәм сезу
  • Висцеральды (ішкі мүшелерге қатысты)

Анализатордың негізгі 3 бөлімі

1) Рецепторлық (перифериялық) бөлім

Сезім мүшелерінде және ішкі мүшелерде орналасқан рецепторлардан тұрады. Тітіркендіргіш әсерін қабылдап, оны қозуға (жүйкелік импульске) айналдырады.

2) Өткізгіш бөлім

Рецепторда пайда болған қозуды сезгіш жүйкелер арқылы миға жеткізеді. Бұл деңгейде де алғашқы қарапайым талдау жүруі мүмкін.

3) Орталық (қыртыстық) бөлім

Ми сыңарлары қыртысындағы сезім орталықтары. Дәл осы жерде ақпарат терең өңделіп, саналы қабылдау қалыптасады.

Рецепторларда пайда болатын импульстердің жиілігі тітіркендіргіштің күшіне байланысты өзгереді.

Анализаторлардың негізгі қасиеттері

  1. 1) Адекватты тітіркендіргішке сезімталдық

    Әр анализатор өзіне тән тітіркендіргішті ең жақсы қабылдайды. Мұндай әсер адекватты тітіркендіргіш деп аталады (мысалы, көз үшін — жарық).

  2. 2) Бейімделу (адаптация)

    Тітіркендіргіш күші өзгергенде рецепторлар жаңа жағдайға тез бейімделеді.

  3. 3) Өзара байланыс

    Анализаторлар бір-бірімен бірлесе жұмыс істейді: бірінің қызметі күшейсе, екіншісінікі бәсеңдеуі мүмкін және керісінше.

  4. 4) Орнын жартылай толықтыру (компенсация)

    Бір анализатор бұзылса, басқалары оның қызметін белгілі бір деңгейде өтей алады. Бұл кезде ми қыртысында тұрақты жүйкелік байланыстар қалыптасады.

  5. 5) Жаттықтыру арқылы сезімталдықтың өзгеруі

    Рецепторлардың сезімталдығын жаттықтыру арқылы күшейтуге де, төмендетуге де болады.

Дистантты және контактты анализаторлар

Дистантты анализаторлар

Қашықтықта орналасқан нысандардың әсерін қабылдайды (мысалы, көру және есту).

Контактты анализаторлар

Тікелей жанасу арқылы әсерді сезеді (мысалы, сипап сезу және дәм сезу).

Қорытынды

Анализаторлар — сыртқы және ішкі ортаның әсерін қабылдап, оны жүйкелік импульске айналдырып, ми қыртысында өңдеп, ағзаның жағдайы туралы сезім түйсігін тудыратын біртұтас жүйе.

Бекіту сұрақтары

1) Адамда неше түрлі анализатор (сезім жүйесі) бар?

2) Анализатор дегеніміз не?

Үй тапсырмасы

«Сезім мүшелері және анализаторлар туралы түсінік» тақырыбын оқып, негізгі ұғымдарды қысқаша конспект жасап келу.