Ақпаратты талдау

Білім сапасын бағалауды неге жаңарту қажет?

Қазіргі таңда білім берудің әлеуметтік құрылымы қоғам дамуының маңызды элементтерінің біріне айналды. Дүние жүзінде білімнің рөлі артып, әр ел өзіне тән білім беру жүйесін қалыптастырды. Қазақстан Республикасындағы ауқымды өзгерістердің білім беру саласына ықпалы да ерекше мәнге ие.

Осы орайда білім сапасын арттыру мақсатында критериалды бағалау жүйесін дамыту — уақыт талабы. Бағалау жүйесін өзгерту қажеттілігі бірнеше қайшылықтардан туындайды:

1
Бес балдық жүйенің шектеулілігі: бағаның субъективтілігі, нақты критерийлердің болмауы, «неге дәл осылай бағаланды?» деген сұраққа айқын жауаптың жоқтығы.
2
Оқушы танымындағы өзгерістер мен білім беру үдерісінде қалыптасқан қарым-қатынас сипаты арасындағы сәйкессіздік.
3
Жүйелік реформалар мен білім беруді басқару тәсілдерінің арасындағы қайшылықтар.

Бұрын бағалау көбіне оқушының білім деңгейін анықтауға бағытталса, қазір негізгі мақсат — оқушының құзыреттілігін, жеке тұлғалық қасиеттерін, өзін-өзі дамытуын және қоршаған ортамен тиімді қарым-қатынасын дамыту.

Критериалды бағалау: мәні мен бағыты

Әлемдегі бағалау жүйелерінің көпшілігі нормативті, яғни белгіленген нормамен салыстыруға негізделеді. Критериалды бағалау да осы бағытқа жатады және Халықаралық бакалавриат (IB) мектептерінде кең қолданылады.

Критериалды бағалау — оқушының білім жетістіктерін алдын ала белгілі, оқу үдерісіне қатысушылармен келісілген, білім берудің мақсаттары мен мазмұнына сай нақты анықталған критерийлер бойынша бағалау үдерісі. Мұнда басты назар тұлғаның қалыптасуына және құзыреттіліктердің дамуына аударылады.

Міндеттері мен артықшылықтары

Критериалды бағалаудың міндеттері

Оқу үдерісінің әр кезеңінде оқушының дайындық деңгейін анықтау.
Оқу мақсаттары мен нәтижелеріне жетуді оқушының өз талдауына жағдай жасау.
Әр оқушының жеке даму траекториясын бақылау.
Олқылықтарды жою үшін оқушыны ынталандыру.
Оқу бағдарламасының тиімділігін бақылау.
Мұғалім–оқушы–ата-ана арасындағы кері байланысты жүйелеу.

Критериалды бағалаудың артықшылықтары

Тұлға емес, жұмыс бағаланады: бағалау әділ әрі нақты болады.
Жұмыс эталонмен (дұрыс үлгімен) салыстырылады.
Эталон мен критерийлер оқушыға алдын ала белгілі.
Бағалау алгоритмі түсінікті болғандықтан, оқу мотивациясы мен сапасы артады.

Мұғалімдер үшін

Нақты нәтиже беретін критерийлерді құрастыру.
Жоспарлау үшін дерек жинау, талдау және түзету енгізу.
Әр оқушыға жеке траектория құруға мүмкіндік алу.
Бағалаудың түрлі тәсілдері мен құралдарын қолдану.
Оқу бағдарламасын жетілдіруге ұсыныс беру.

Оқушылар үшін

Критерийлерді түсініп, нәтижені талдау дағдысын қалыптастыру.
Рефлексияға қатысу: өзін және сыныптастарын бағалау.
Білімді практикада қолдану, ойды еркін жеткізу, сыни ойлау.

Ата-аналар үшін

Баласының білім деңгейін жүйелі бақылау.
Оқу үдерісін түсініп, қолдау көрсету мүмкіндігін кеңейту.

Қалыптастырушы және қорытындылаушы бағалау

Критериалды бағалау жүйесінде оқудағы жетістікті тексерудің негізгі екі түрі қарастырылады: қалыптастырушы (формативті) және қорытындылаушы (суммативті) бағалау.

Қалыптастырушы бағалау

Күнделікті оқу үдерісінде (өздік жұмыс, шағын тест, тапсырма, бақылау сұрақтары) оқушының ағымдағы деңгейін анықтау және мұғалім мен оқушы арасындағы жедел кері байланысты орнату үшін қолданылады.

Оқушыға жұмысын түзетіп, жоғары нәтижеге жетуге көмектеседі.
Мұғалімге: дерек жинау → талдау → келесі қадамды жоспарлау мүмкіндігін береді.
Оқушының қызығушылығын арттырып, материалды терең түсінуге жетелейді.

Қорытындылаушы бағалау

Бөлім, тарау немесе модуль соңында (бақылау жұмысы, қорытынды сынақ) білімді жинақтап бағалау үшін өткізіледі.

Оқушыға бөлім бойынша өз деңгейін көрсетуге мүмкіндік береді.
Мұғалімге қорытынды пікір жасап, қорытынды баға қоюға негіз болады.
Формативті бағалауға қарағанда оқу барысындағы қызығушылықты тікелей әрдайым арттыра бермейді.

Рефлексияның рөлі

Рефлексия кезінде оқушы алған білімін бекітеді, жаңа ұғымдарды қайта құрастырады, өз тәжірибесіне сәйкестендіреді және ұзақ мерзімді білім қалыптастырады. Оқушылар өз ойын ауызша немесе графикалық түрде дәлелдеп, идеяларымен бөліседі, өз ойлау әрекетін талдайды.

Информатика: критерийлер мен бағалау шкаласы

Оқушылардың білімдік жетістіктерін бағалау критерийлері

Максималды ұпай: 27

Критерий	Атауы	Макс. деңгей
A	Білу және түсіну	5
B	Зерттеу	4
C	Жоспарлау	4
D	Жоба құру	5
E	Дизайн	3
F	Коммуникация	3
G	Рефлексия	3
Барлығы		27

Ұпайды бағаға айналдыру шкаласы

Ұпай саны	Баға	Пайыздық аралық
0–13 ұпай	2	0%–49%
14–18 ұпай	3	50%–66%
19–22 ұпай	4	67%–83%
23–27 ұпай	5	84%–100%

Информатика пәнін оқытудың мақсаттары мен күтілетін дағдылар

Төменде информатика пәні бойынша оқушылардың критерийлер аясында меңгеруі тиіс негізгі әрекеттері жүйеленді.

Критерий A — Білу және түсіну

Қажетті ақпаратты іздеп табу, түсіндіру және талдау.
Ақпаратты компьютер тіліне аудару.
Қазіргі қоғамдағы ақпараттың орны мен рөлін түсіну.
Ақпаратты сақтау, өңдеу және тасымалдауға қарапайым мысалдар келтіру.
Ақпараттың әртүрлі формада берілуін ажырату.

Критерий B — Зерттеу

Мәселені анықтау, гипотеза ұсыну, зерттеу мақсатын белгілеу, қорытынды шығару.
Зерттеу әдіс-тәсілдерін таңдау.
Қажетті ақпаратты дұрыс іріктеу.
Қосымша ақпаратты өз бетімен тауып, мақсатқа жету үшін қолдану.

Критерий C — Жоспарлау

Ресурс пен уақытты ескеріп, мәселені шешу жоспарын құру және сипаттау.
Шығармашылық қызметін тиімді жоспарлау және ұйымдастыру.

Критерий D — Жоба құру

Компьютермен жұмыс кезіндегі техника қауіпсіздігі ережелерін сақтау.
Бағдарламалық құралдардың мүмкіндіктерін тиімді қолдану.
Жұмысты жоспар бойынша және белгіленген мерзімде орындау.
Деректерді дұрыс жинақтау, жазу, есептерді шешу және нәтижені талдау.
Жаңа ақпараттық технологияларды қолдану арқылы шешім табу және білімін жетілдіру.
Берілген үлгіге сәйкес сапалы жоба құру.

Критерий E — Дизайн

Жобаның бірнеше ықтимал нұсқасын әзірлеу.
Өз жобасын берілген үлгіге сүйеніп бағалау.

Критерий F — Коммуникация

Тиісті терминдерді қолданып, ғылыми ақпаратты жеткізу.
Өз мысалдарын келтіріп, түсіндіру.
Ақпаратты түсінікті әрі құрылымды түрде көрсету.
Ақпаратты тиімді көрсету үшін сәйкес технологияларды қолдану.
Компьютер көмегімен деректерді іздеу, сақтау, құру, өңдеу және тасымалдау тәсілдерін дұрыс пайдалану.

Критерий G — Рефлексия

Шешу әдістерін талдау және қорытындыларының дұрыстығын дәлелдеу.
Авторлық ойды түсіндіру, талқылауға қатысу.
Шығармашылық жұмысты талдау және бағалау.

Критерий H — Шығармашылық және ынтымақтастық

Есепті шешуде стандартты емес тәсілдерді қолдану.
Топ мүшелерінің ойларымен бөлісіп, командада тиімді жұмыс істеу.
Қызығушылықпен, тәуелсіз және позитивті түрде жұмыс істеу.

Қорытынды

Бағалау жүйесінің негізгі мақсаты — білім сапасын арттыру. Қазіргі заманғы білім сапасы — білім алушының болашақта жеке және әлеуметтік мәселелерді шешуге қажет құзыреттіліктерін қалыптастыратын білім беру нәтижесі.

Критериалды бағалау жүйесін қолдану арқылы:

1
Оқушының тұлғалық бағытын белсенді позицияға бағыттаймыз.
2
Өзіндік жауапкершілікке, нақты нәтижеге және мақсатқа жетуге үйретеміз.
3
Дайындық деңгейі мен өсу динамикасын кез келген кезеңде анықтай аламыз.
4
Әртүрлі жұмыс түрлерінің бағасын саралауға мүмкіндік береміз (өздік жұмыс, күнделікті жұмыс, үй тапсырмасы және т.б.).
5
Құрылымдық әрі нақты бағалау арқылы оқушы еңбегін әділ анықтаймыз.
6
Оқушының бағалау жүйесіне қанағаттануын арттырамыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

Безукладников К. Э. Организация деятельности учащихся на уроках в школах, реализующих программы международного бакалавриата. Пермь: ПМГУ, 2010.
Шнейдер М. Я. Оценка качества образования в школах Международного бакалавриата. Вопросы образования, 2005, №1, 2–28.
Красноборова А. А. Критериальное оценивание как технология формирования учебно-познавательной компетентности учащихся. Нижний Новгород, 2010.

Мәтін редакцияланып, грамматикасы мен стильдік тұтастығы түзетілді. Негізгі ұғымдар оқылымды арттыру үшін құрылымдалды.

Жоғарыға қайту