Қазақша рефераттар

Ойлау қабілетін дамыту

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, МКҚК №2 «Айгөлек» балабақшасының тәрбиешісі — Сахитжан Индира Нағашыбайқызы.

Тақырыбы: «Таным» білім беру саласы бойынша дидактикалық ойындардың маңызы.

Балалық шақ және танымға ұмтылыс

Дүниедегі ең пәк те нәзік, әрі батыл — бала. Оның жаны таза, сенгіштігі де тез, және ол: «Өмірдегі барлық құбылысты білсем, неге олай, неге бұлай екенін түсінсем» деп, әлем сырын ашуға талпынып, алға ұмтылады.

Бүлдіршіннің алғашқы даму кезеңі, білім мен тәрбие берудің алғашқы сатысы балабақшадан басталады. Қоршаған ортаға бейімделуі, еңбекке араласуы, білім алуы, адамдармен қарым-қатынасы, ойлау мен қиялдау қабілеттері, сондай-ақ сөздік қорының дамуы — бәрі де мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады.

Осыған байланысты мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту мен тәрбиелеуде танымдық қабілеттерді дамыту ерекше орын алады.

Мемлекеттік стандарт және «Таным» саласының орны

Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті стандартында тәрбие мен ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттерінің нәтижелері бес түрлі құзыреттілікті қалыптастыруға бағытталған: Денсаулық, Қатынас, Таным, Шығармашылық және Әлеуметтік орта.

«Таным» білім саласының мақсаты

Танымдық іс-әрекет дағдыларын меңгерген, әлемнің тұтас бейнесін түсінуге және ақпаратты өмірлік маңызды мәселелерді шешуде қолдануға қабілетті тұлға қалыптастыру.

Балалардың дамуына қойылатын негізгі талаптар

  • қоршаған ортаға қызығушылық білдіру;
  • алға қойылған міндеттерге сәйкес әрекет тәсілдерін таңдау;
  • мақсатқа жетуге ұмтылу;
  • экологиялық білім негіздерін меңгеру;
  • сұрақ қою, тәжірибе жасау, себеп–салдарлық байланыстар орнату;
  • құрастыру іс-әрекетінде ойды іске асыру;
  • заттарды жалпы түсінігі бойынша біріктіру және ауызша анықтама беру.

«Таным» саласы жүзеге асатын оқу іс-әрекеттері

Сенсорика

Түйсіну, ажырату, салыстыру дағдыларын дамыту.

Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру

Санау, өлшем, пішін, кеңістік, уақыт ұғымдары.

Құрастыру

Модельдеу, құрылымдау, жоспарлау.

Экология негіздері

Табиғатқа қамқорлық, бақылау және қорытынды жасау.

Қоршаған ортамен таныстыру

Әлеуметтік және табиғи орта туралы алғашқы түсініктер.

Неге ойын — негізгі құрал?

Әлем бала өміріне біртіндеп енеді: алдымен үйде, кейін балабақшада, одан соң кеңірек әлеуметтік ортада. Тәжірибесі көбейген сайын оның сұрақтары да артады. Әлем балаға аздап қана сырын ашса, баланың білуге деген құштарлығы одан әрі күшейеді.

Ойын — баланың алғашқы әрекеті, сондықтан оның мәні ерекше. Абай Құнанбаев: «Ойын ойнап, ән салмай, өсер бала бола ма?» — деп, ойынның бала өміріндегі орнын айқындаған.

Мектеп жасына дейінгі балалардың зейіні тұрақсыз болады, бірсарынды жұмыс оларды тез жалықтырады. Сондықтан оқу іс-әрекетін ойын түрінде ұйымдастыру зейінді қажетті бағытқа тұрақты аударуға көмектеседі. Оқу барысында алған білімді ойын арқылы бекіту — білімнің беріктігінің негізі.

Ойын кезінде баланың қуанышы мен реніші айқын көрінеді: олар ойланады, эмоциялық әсері күшейеді, белсенділігі артады. Ерік қасиеттері, қиял-елестері дамып, шығармашылық қабілеті ұшталады. Балалар көргенін, байқағанын, естігенін ойын барысында қолданады — ойын шынайы өмірді бейнелейді.

Дидактикалық ойын: мақсат, мазмұн, тиімділік

Ойын арқылы оқыту тәжірибесі көптеген педагогтерді қызықтырды. Грузин педагогы Ш. А. Амонашвили ойын арқылы балаларға күрделі дүниетанымдық ұғымдарды түсіндіре білді: балалармен тең дәрежеде әрекет етіп, олардың көңіліне, ойына пайдалы мағынаны жеткізді, сенімділікке және қиындықты жеңуге үйретті.

Ойын арқылы оқыту нәтижесінде дидактикалық ойындар кеңінен қолданыла бастады. Олар оқу іс-әрекетінің әсерлілігін арттырып, балалардың логикалық ойлауын, математикалық қабілеттерін дамытады. Тәрбиеші ойындарды шығармашылықпен түрлендіріп, балалардың психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, жаңа тақырыпты меңгертуде, өткенді қайталауда, білімді бекітуде мазмұнға сай қолдана алады.

Негізгі қағида

Тапсырмалар ойын түрінде беріледі. Балалар ойнай отырып білім, білік, дағдыны және ойын әрекеттерін меңгереді. Әр дидактикалық ойынның танымдық әрі тәрбиелік мазмұны болады.

Нәтижелі қолданудың шарттары

  • ойын таңдауда бірізділік сақтау;
  • түсініктілік қағидасын ұстану;
  • қайталану және бекіту мүмкіндігін қарастыру;
  • тапсырмаларды біртіндеп күрделендіру.

Іс-әрекет ойын форматында ұйымдастырылса, тапсырмалар балаларға жеңілірек орындалып, қойылған мақсатқа жету ықтималдығы артады. Ертегі кейіпкерлеріне немесе ойыншық кейіпкерге көмектесу балалардың қызығушылығын оятып, бәсекелестігін күшейтеді, сондай-ақ ойлау мен тапқырлықты дамытып, адамгершілік пен мейірімділік қасиеттерін қалыптастырады.

Мысалы, Дымбілместі іс-әрекетке қосу — баланың алған білімін еске түсіруге, «үйрету арқылы үйренуіне» мүмкіндік береді. Балалар Дымбілместің «қателігін» көріп, өз жұмысын бақылауға, мұқият болуға дағдыланады.

Математикадағы ойын түрлері

Дидактикалық ойындар

Логикалық ойлау мен математикалық қабілеттерді дамытуға бағытталады.

Санға байланысты материалдар

Санамақ, жаңылтпаш, жұмбақ арқылы сандарды тану, тіл мен есте сақтауды дамыту.

Математикалық сергіту сәттері

Кеңістікті бағдарлау, қимыл-қозғалысты дамыту, шаршауды басу.

Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыруда дидактикалық ойындардың орны ерекше. Мысалы, пішіндерді өткенде «Шар, куб: не домалайды, не домаламайды?» ойыны арқылы екі пішіннің қасиеттерін нақты түсіндіруге болады.

Уақытты бағдарлауға арналған тәсілдер

Тәулік бөліктері, апта күндері, жыл мезгілдері, айлар туралы санамақтар, жаңылтпаштар және жұмбақтарды кеңінен қолдану арқылы баланың ойлауын, есте сақтауын және тілін дамытамыз.

Ойын ұйымдастыруға арналған қысқа кеңестер

  • Ойын балаға да, ересекке де қуаныш сыйлауы тиіс.
  • Баланы ойынмен қызықтырыңыз, бірақ мәжбүрлемеңіз; қысым көрсетпеңіз және ренжітіп алмаңыз.
  • Қызығушылық толқынмен келеді: егер қызығуы басылса, сол ойынды біраз уақытқа «ұмыттырып», кейін баланың өзі қайта еске түсіргенін күтіңіз.

Геометриялық пішіндерге арналған дидактикалық ойындар жинағы

Төменде геометриялық пішіндер арқылы зейінді, есте сақтауды, логикалық ойлауды, салыстыру мен топтастыру дағдыларын дамытуға көмектесетін ойындар берілген. Ойындардың мазмұны балалардың жас ерекшелігіне сай ықшамдалып, оқу іс-әрекетінде қолдануға ыңғайлы етіп жүйеленді.

1) Біреуі артық немесе кем санды тап

Мақсаты

Артық немесе кем санды тауып, атауға үйрету.

Көрнекілік

Ою-өрнектер, пішіндер салынған карточкалар, геометриялық пішіндер.

Нәтиже

Зейін, дәлдік, жылдамдық және санау дағдысы дамиды.

Барысы

  1. Балалар үшбұрыш, шаршы, дөңгелек сияқты пішіндермен тәрбиешінің тапсырмасына үндемей жауап береді.
  2. «Дөңгелектерден біреуін артық етіп, үшбұрыштарды қойыңдар» (тәрбиеші 3 дөңгелек салынған сандық карточканы көрсетеді).
  3. «Дөңгелектерден біреуін кем етіп, шаршыларды қойыңдар» (тәрбиеші 5 дөңгелек салынған карточканы көрсетеді).
  4. «Дәл осындай пішінді көрсетіңдер» — тәрбиеші пішінді көрсетеді, балалар соған сәйкес әрекет етеді.
  5. Соңында қорытынды жасалады: қателігі аз қатар жеңімпаз атанады.

2) Дәл осындай пішінді тап

Мақсаты

Пішіндер туралы білімді бекіту; атау, ажырату, салыстыру.

Құрал-жабдық

Құлып суреттері, геометриялық пішіндер (кілттер).

Мазмұны

Әр бала құлыпқа сәйкес «пішін-кілтті» тауып, құлыпты ашады.

3) Үйдің есігін жабайық

Мақсаты

Өлшем бойынша салыстыру; жуан және жіңішке заттарды ажырату.

Құрал-жабдық

Үй және есік суреттері.

Мазмұны

Есігі жоқ үйге жуан/жіңішке есіктерді өлшеміне сай орналастырады.

4) Вагондарға дөңгелек таңдау

Мақсаты

Пішіндерді ажырату, қасиеттерін білу, ойлауды дамыту.

Құрал-жабдық

Вагондар суреті, әртүрлі пішіндер.

Мазмұны

Балалар вагонға лайық дөңгелектерді ішінен таңдап табады.

5) Үй құрылысының ретін көрсет

Мақсаты

Түстерді ажырату; қабылдау, ес, зейінді дамыту.

Құрал-жабдық

Түсті жолақтар, пішіндер, үй үлгісі.

Мазмұны

Үлгіге қарап, берілген бөлшектерден үйді құрастырады.

6) Бет орамалға лайық жамауларды тап

Мақсаты

Пішіндерді ажырату, салыстыру; логикалық ойлау.

Құрал-жабдық

Бет орамал үлгілері, әртүрлі пішіндер.

Мазмұны

Әр орамалға сәйкес «жамауды» таңдап, сәйкестендіреді.

7) Жұбын тап

Мақсаты: пішіндерді ажырату, салыстыру; білімді бекіту және ойлауды дамыту. Балаларға әртүрлі ретпен орналасқан пішіндер суреттері беріледі. Үлгі суретке қарап, дәл соның жұбын табады және дұрыстығын салыстыру арқылы тексереді.

8) Әдемі кілемшелер

Мақсаты: бөліктерден кілемше құрастыруға үйрету; қабылдау, ес, зейінді дамыту; ұйымшылдыққа тәрбиелеу. Балалар берілген кілемшелердің үстіне геометриялық пішіндерді орналастырып, құрақ құрайды.

9) «Таныс пішіндер» доминосы

Мақсаты: пішіндер туралы білімді бекіту; көп заттың ішінен біреуін таңдауға үйрету. Жүргізуші бірінші суретті ортаға қояды, қалғандары сәйкес суретін қойып, пішіннің атауын айтады. Ойын жалғаса береді.

10) Гараждар

Мақсаты: пішіндер туралы білімді бекіту; ойлауды дамыту; жағымды көңіл күй қалыптастыру. Балалар «жүргізуші» болады: қолындағы руль суретіне ұқсас суреті бар гаражға белгі бойынша барып тоқтайды.

11) Өз үйіңді тап

Мақсаты: түстерді ажырату, қабылдауды дамыту, ережені сақтауға үйрету. Балаларға түрлі түсті дөңгелектер беріледі, түсін атайды. Белгі бойынша өз түсіне сәйкес үлкен шеңберге барып тұрады.

12) Зейінді бол

Мақсаты: күрделі суреттен үшбұрыш, төртбұрыш, шеңберді таба білу. Тәрбиеші суреттерді нұсқап: «Қандай таныс пішінді көресіңдер? Әр суретте ұқсас пішін нешеу?» деп сұрайды. Қателігі аз қатар жеңеді.

13) Мынау қай пішін?

Мақсаты: пішінді сипап анықтап, атау. Бала қолын артқа ұстап тұрады, тәрбиеші қолына картоннан жасалған пішінді береді. Бала балаларға көрсетпей, сипап танып, атын атайды.

14) Кім зейінді?

Мақсаты: белгілі пішіндерден әртүрлі бейнелер құрастыру. Балаларға таратпа пішіндер беріледі, тәрбиеші үлгі көрсетеді немесе тапсырма береді. Жылдам әрі дұрыс орындаған бала мадақталады.

15) Қандай пішін шықты?

Мақсаты: санағыш таяқшалардан таныс пішіндер құрастыру. Алдымен 3 таяқшадан, кейін 4 таяқшадан пішін жасайды. Соңында бір таяқшаны шаршы/төртбұрыштың үстіне қойып, қандай жаңа пішін шыққанын айтады.

16) Біркелкі пішіндерді сана

Мақсаты: пішіндерді танып, топтастыру. Балаларға пішіндер бейнеленген таратпа суреттер беріледі. Біркелкі пішіндерді санап, атап шығады.

17) Бос торларды сәйкес пішіндермен толтыр

Мақсаты: пішіндерді танып, атай білу; сәйкестендіру дағдысын қалыптастыру. Балалар суреттегі бос торларды тиісті пішіндермен толтырады.

18) Қандай пішін жетіспейді?

Мақсаты: пішіндерді атай білу; байқағыштықты дамыту. Тақтаға пішіндер қойылады. Балалар көзін жұмады, тәрбиеші бір пішінді алып қояды. Балалар жетіспейтін пішінді табады.

Күнделікті тәжірибеден: ІІ кіші топпен жұмыс

Өзім жұмыс жасайтын ІІ кіші топта «Таным» саласының мақсаттары мен міндеттерін іске асыру үшін балалардың зейінін, есте сақтауын, логикалық ойлауын дамытатын әлеуметтік және дидактикалық ойындарды жүйелі қолданамын.

Таным құзыреттілігін дамытуға көмектесетін күнделікті тәсілдер

  • күнделікті сөйлесу және әңгімелесу;
  • арнайы тапсырмаларды орындату;
  • әртүрлі дидактикалық ойындар;
  • серуен кезінде бақылау, табиғат құбылыстарын бақылау;
  • қоршаған ортадағы оқиғаларды талқылау;
  • ертегі, сурет бойынша әңгіме;
  • күнделікті оқу іс-әрекеттері арқылы жүйелі бекіту.