Экономикалық сарапшы
Сабақтың мазмұны
Тақырып
Темекі мен нашақорлық – денсаулық дұшпаны
Мақсаты
- Білімділік: оқушыларға темекі мен нашақорлықтың зиянын түсіндіру.
- Дамытушылық: адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру, өз бетінше ізденіс дағдыларын дамыту.
- Тәрбиелік: салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Ауызша журнал
Әдістері
- Әңгіме
- Сұрақ–жауап
- Жағдаят талдау
- Өлең шумағын құрастыру
Көрнекіліктер
Кіріспе
Елімізде мектеп жасындағы балаларға темекі сатуға тыйым салатын заң бар. Алайда бұл талаптың әрдайым сақтала бермейтіні де шындық. Осы сынып сағатының тақырыбы – «Темекі мен нашақорлық – денсаулық дұшпаны». Негізгі мақсатымыз – темекі мен нашақорлықтың адамды құрдымға жетелейтінін саналы түрде түсіну.
1) Тілші: Темекі қайдан шықты?
Ертеде үндістер меңдуанаға ұқсас өсімдікті өртеп, шыққан түтінді танау арқылы ішке тартып, соған мас болған. Олар оны «тобакко» деп атаған.
Париждегі португал елшісі Жан Нико темекінің Еуропаға кең таралуына ықпал еткен. Сол себепті темекідегі негізгі у никотин деп аталып кеткен. 1560 жылы Франция патшайымы Екатерина Медичиге бас сақинасын басатын дәрі ретінде ұсынылғаннан кейін, темекіге қызығушылық күшейген. Алғашында ол «емдік шөп» ретінде қолданылған. Ресейге темекі шетелдік саудагерлер арқылы келген.
2) Тілші: Темекінің зияны
Дерек және салдарДДҰ деректері
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, темекі шегудің зардабынан жыл сайын шамамен 5 миллион адам қайтыс болады. Болжамға сай, 2027 жылдары темекіге байланысты өлім саны 10 миллионға жетуі мүмкін.
Қатерлі ісік қаупі
Соңғы уақытта темекі шегушілер арасында көмей қатерлі ісігі 6–10 есе, ал өңеш ісігі 2–6 есе жиірек кездесетіні айтылып жүр.
Никотин және өмір ұзақтығы
Бір тал темекі шеккен адам шамамен 0,4–3,5 мг никотин қабылдайды деген дерек бар. Көпшілікке тараған тұжырым бойынша, әр тал темекі өмірді орта есеппен 15 минутқа қысқартады.
Температура әсері
Темекі шоғының қызуы 300°C-қа дейін жетеді, ал сорғанда ауыз қуысындағы температура 60°C-қа көтерілуі мүмкін. Бұл ауыз қуысы, өңеш, кеңірдек, тыныс жолдары мен асқазанның шырышты қабығындағы нәзік жасушаларды тітіркендіріп, зақымдайды.
Ауаға тарайтын зиянды заттар
Темекі түтінінен ауаға жыл сайын күкірт қышқылы, аммиак, никотин, темекі майы және иісті газ сияқты зиянды қоспалар тарайтыны жөнінде деректер келтіріледі. Бұл тек шегушіге емес, айналасындағыларға да әсер етеді.
Қорытынды тұжырым
Темекі шеккен адам шекпейтін адамға қарағанда орта есеппен 10–15 жыл аз өмір сүреді деген пікір кең таралған.
Оператор: бейнеролик
«Темекінің адам ағзаларына әсері» тақырыбындағы бейнеролик көрсетіледі.
Жағдаятты талдау
Бір данышпан темекі туралы сұрағанда: «Мен темекінің үш жақсы жағын білемін», – депті. «Біріншіден, темекі шеккен адамның үйіне ұры түспейді. Екіншіден, темекі шеккен адамды ит қаппайды. Үшіншіден, шылымқор жан мәңгі жас болып өтеді», – деген екен.
Мұны дәлелдеуді сұрағанда, данышпан былай түсіндірген: «Темекі тартқан адам түні бойы күркілдеп жөтеледі. Түнде келетін ұрылар үй иесі ояу деп ойлап, кері қайтады. Көп жөтелген адамның белі бүгіліп, ерте таяқ ұстауға тура келеді. Таяқ ұстаған адамнан ит те жасқанады. Ал темекіні көп тартқан адам ерте өледі. “Мәңгі жас болып өтеді” дегенім – осы», – депті.
Сұрақ 1
Темекінің «пайдалы» жақтары бар деп ойлайсың ба?
Сұрақ 2
Жоғарыдағы «қасиеттері» үшін темекіге қызығуға бола ма?
Сұрақ 3
Данышпан бұл ойды қандай мақсатпен «жақсы жағы» деп атады?
3) Тілші: Экономикалық сараптама
Әртүрлі темекі маркаларының бағалары салыстырылып, олардың отбасы бюджетіне әсері талданады: күнделікті шығынның өсуі, үнемделмей кеткен қаражаттың мүмкіндігі (оқу құралы, спорт секциясы, пайдалы тағам) және қаржылық әдеттің қалыптасуы.
4) Тілші: Нашақорлық – өлім тұзағы
Наркомания сөзі грек тілінен шыққан: «narko» – есінен айырылу, «mania» – құмарлық. Қазақ тілінде бұл құбылыс нашақорлық деп аталады.
Нашақорлық адам ағзасына жан-жақты зиян келтіреді: жүрек-қан тамыр жүйесін, жүйке жүйесін, асқазан мен ішек жолын, эндокрин жүйесін, бауырды және басқа да мүшелерді зақымдайды.
Маңызды ескерту
«Есірткіні инемен салмасаң, тәуелді болмайсың» деген пікір – қауіпті арандату. Қай түрі болса да, есірткіге әуестік түбі тәуелділікке алып келеді.
Есірткінің өсімдік тектес түрлері: наша, кендір, қарасора, марихуана. Ал героин, гашиш сияқты химиялық түрлері де бар.
5) Тілші: Есірткінің биологиялық зияны
- Ағзаны тәуелді етеді.
- Психика бұзылады.
- Ішкі мүшелер зақымданады.
- Кемтар балалардың туу қаупі артады және басқа да салдарлар байқалады.
6) Тілші: Есірткінің әлеуметтік зияны
- Нашақордың отбасы психологиялық және тұрмыстық қысым көреді.
- Емдейтін маман іздеу, ұзақ ем қабылдау қажеттілігі туындайды.
- Қаржы шығыны көбейеді.
- Нашақор жақындарын да еліктіруі мүмкін.
- Қылмысқа бару қаупі артады және басқа да әлеуметтік зардаптар туындайды.
7) Тілші: Есірткінің экономикалық зияны
- Табыстың басым бөлігі есірткіге жұмсалады.
- Үйден бағалы заттарды жасырын алып кету сияқты әрекеттер пайда болуы мүмкін.
- Отбасының тұрмыстық жағдайы төмендейді.
- Есірткі сатушылар оңай олжаға кенеліп, арам жолмен байиды.
Шығармашылық тапсырма: өлең шумағын құрастыру
Төмендегі үлгі бойынша жолдарды толықтырыңдар:
Қорытынды
Бүгін сендер темекі мен нашақорлықтың құрдымға апарар жол екенін ізденіс, дерек және талдау арқылы түсіндіңдер. Темекінің зияны көп, ал нашақорлыққа апарар жолдың басталуы көбіне зиянды әдеттерден, соның ішінде темекіден де өрбуі мүмкін.
«Ауырып ем іздегенше, ауырмаудың жолын ізде» дегендей, темекіні бастап, кейін тастай алмай қиналғаннан гөрі, оны мүлде бастамаған дұрыс. Денсаулықты қорғау – күнделікті таңдаудан басталады.