Исатай бейнесін дәптерге жазу
Сабақ тақырыбы
М. Өтемісұлының «Тарланым» өлеңі.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Ақын шығармаларымен тереңірек таныстыру, өлеңнің тақырыбы мен идеясын ашу.
Дамытушылық
Оқушының білімін кеңейту, ой-өрісін дамыту, өзіндік талдау жасауға және өз ойын әдеби тілмен өрнектей білуге баулу.
Тәрбиелік
Отанын, туған жерін сүюге, достыққа адал болуға тәрбиелеу, сөз өнерін құрметтеу.
Сабақтың сипаты
- Сабақтың типі
- Жаңа білімді меңгерту
- Сабақтың түрі
- Ізденіс сабағы
- Сабақтың әдістері
- Түсіндіру, талдау, мәнерлеп оқу, сұрақ-жауап, топтастыру, салыстыру.
- Көрнекіліктер
- Ақын портреті, буклеттер, «Бес ғасыр жырлайды» (I том), «Абай энциклопедиясы», «Тарихи тұлғалар» кітабы.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижені қысқаша белгілеу.
II. Үй тапсырмасын сұрау
Әдіс: сұрақ-жауап.
- Дулат Бабатайұлы кім? Қай жерде дүниеге келген?
- Аягөз өзені қай жерден бастау алып, қай бағытта ағады? Ақын оны қалай суреттеген?
- Ақынның «Аягөз кімнің жері еді?» деген өкінішін қалай түсінесіңдер?
-
«Ақтың төмен жосылып,
Ағының тасты ағызып,
Арнаң қалды осылып.»
Осы шумақта қандай көркемдік тәсіл қолданылған? -
«Аягөз сенің бойыңда
Несiбе, ырыс тегіс қой.»
Осы жолдардан синонимдерді табыңдар. -
«Тарбағатай тауынан
Тоқсан сала қосылып,
Тоғыз өзен түйісіп.»
Қандай көркемдік тәсіл қолданылған?
III. Жаңа сабақ
Кіріспе бөлім мұғалімнің бағыттаушы сөзімен басталады: Махамбет Өтемісұлы — қазақтың көрнекті ақыны, елдік рухты көтерген жыршысы.
1) «Махамбет кім?» (топтастыру)
Оқушылар ақын тұлғасын қырынан танытатын ұғымдар мен дәлелдерді топтастырады.
2) Семантикалық карта
Ақынның дәуірі, туған жері, жақын адамдары, ерекше қасиеттері бойынша деректерді жүйелеу.
Семантикалық карта (жүйеленген мәлімет)
| Өмір сүрген дәуірі | Туған жері | Жақын адамдары | Ерекше қасиеттері |
|---|---|---|---|
| XIX ғасыр (1804 ж. туған) | Орал облысы, Нарын өңірі, Бекетай құмы | Ұлтуған, Типан атты әйелдері болған. Өзі он ағайынды. Балалары: Махмұт, Нұрсұлтан. | Өткір тілді, шешен; арабша, орысша білген. Төкпе ақын, найзагер, жауынгер. Әділетсіздікке төзбейтін, қазақтың жанашыры. |
3) «Тарланым» өлеңін мәнерлеп оқу
Мұғалім өлеңді мәнерлеп оқиды. Оқушылар тыңдай отырып негізгі эмоциялық екпін мен бейнелі тіркестерді белгілеуге бағытталады.
4) Өлеңнің тақырыбы мен идеясы
Тақырыбы
Ерлік поэзиясы
Идеясы
Батырлық пен достықты дәріптеу; туған жерді сүюге, әділдікке тәрбиелеу.
Оқушы пікірі
Батыр — ел қорғаны
IV. Жаңа сабақты меңгерту
Сұрақ
Өлең кімге арналған? Кім туралы жазылған?
Жауап
Өлең Исатай Тайманұлына арналған.
Сұрақ
Исатай кім еді?
Жауап
Исатай — орыс отаршылдығына қарсы көтерілісті ұйымдастырушы, халық қамын ойлаған, зорлық-зомбылыққа төзбейтін, әділ, адал, батыл тұлға. Махамбеттің сенімді серігі әрі досы.
Талдау тапсырмасы
- Исатайдың сырт бейнесі, жан дүниесі, ақылдылығы қандай сөздермен және қалай бейнеленген?
- Өлеңнен тірек сөздерді теріп, «Исатай бейнесі» деген тақырыппен дәптерге жазыңдар.
- Осы сөздер Исатай тұлғасын толық аша ала ма? Оқушы жауабы тыңдалады.
Сөздікпен жұмыс және көркемдік талдау
Ақынның көркем сөз жасау шеберлігін анықтау: өлеңнен эпитет, теңеу, метафора үлгілерін тауып, мағынасын түсіндіру.
V. Сабақты бекіту
Әдіс: салыстыру. «Тарланым» өлеңіндегі Исатай бейнесін халық ауыз әдебиетіндегі «Алпамыс батыр» жырымен салыстыру.
Исатай бейнесі («Тарланым»)
- Еділ–Жайық өңірімен байланыста суреттелетін ер тұлғасы
- Қаһарланса көз ілеспес, айбарлы бейне
Алпамыс бейнесі (эпос)
- «Атқанын қардай боратқан» — қаһарлы, асқақ ер
- «Қаланың аузын қан қылды, қақпаның аузын шаң қылды» — ерлікті әсірелей суреттеу
Сұрақ
Өлең жолдарынан Исатай мен Алпамыс бейнелерінің қандай ұқсастығын байқадыңдар? Қандай көркемдік тәсіл қолданылған?
Жауап
Ұқсастық бар. Өлеңде гипербола (әсірелеу) тәсілі қолданылған.
VI. Оқушы білімін бағалау
Жауаптардың дәлдігі, мәтінмен жұмыс жасау дағдысы, көркемдік тәсілдерді тануы және пікірін әдеби тілмен жеткізуі бойынша бағаланады.
VII. Үй тапсырмасы
- «Тарланым» өлеңін жаттау.
- «Бес жолды өлең» әдісімен Исатайға мінездеме беру.