Қазақстан жерінде құрылған ежелгі түрік мемлекеттерінің бірі Түргеш қағандығы еді
Түргеш қағандығы және Жетісудағы саяси ахуал
Қазақстан жерінде құрылған ерте түрік мемлекеттерінің бірі — Түргеш қағандығы. Түргештер негізінен Жетісу өңірін қоныстанды. Алайда VIII ғасырдың ортасына қарай қағандық ыдырау кезеңіне бет алып, саяси тұрақсыздық күшейді.
Алғашында осы жағдайды қарлұқтар өз мүддесіне тиімді пайдаланды. Бірақ Жетісудағы түргештер мен өзге түркі тайпаларына сырттан төнген қауіп бір қарлұқтармен шектелмеді: өңірге бір мезгілде Қытайдың Тан империясы мен Араб халифаты тарапынан да қысым күшейді.
751 жыл: Суябтың алынуы және мүдделер қақтығысы
Шығыстан қысым
751 жылы шығыстан Тан империясының әскері Жетісуға баса-көктеп кірді. Олар Түргеш астаналарының бірі — Суяб қаласын басып алып, қиратты.
Оңтүстіктен жорық
Дәл осы кезеңде оңтүстіктен арабтар да жорық бастады. Осылайша Жетісу кеңістігінде Қытай мен Араб халифатының геосаяси мүдделері түйісті.
Нәтижесінде екі ірі күштің текетіресі Жетісудың тағдырын айқындайтын тарихи қақтығысқа ұласты.
Талас өзені алқабындағы Атлах шайқасы
Қытай мен араб әскерлері Талас өзені алқабында, түргештердің шағын қаласы Атлах маңында кездесті. Екі тараптан да соғыс майданына 100 мыңнан астам жауынгер қатысқанын деректер көрсетеді. Ұлы шайқас бес күнге созылды.
Ұзақтығы
5 күн
Шайқас бірнеше күнге созылып, тараптардың күшін сарқытты.
Ауқымы
100 000+
Екі жақтан да көп әскер тартылып, қақтығыс аймақтық шеңберден асып түсті.
Шешуші фактор
Қарлұқтар
Шешуші кезеңде қытайларға қарсы шығып, соғыстың барысын өзгертті.
Шайқастың тағдырын қарлұқтардың қадамы шешті: шешуші сәтте олар көтеріліс жасап, қытайларға қарсы шықты. Қиян-кескі ұрыста арабтар жеңіске жетті.
Тарихи мәні және салдары
Бұл жеңіс тарихи тұрғыдан ерекше маңызды болды. Өйткені Талас шайқасынан кейін Қытайдың Жетісуды басып алу ниеті ұзақ уақытқа тежеліп, бірнеше ғасыр бойы аймаққа тікелей экспансия жасау әрекеті бәсеңдеді.
Алайда арабтар да Жетісуда ұзақ тұрақтай алмады. Біраз уақыттан соң олар бұл өңірден шегініп, Жетісудағы түркі тайпалары қайтадан өз жерінің иесіне айналды.
Қысқаша қорытынды
Жетісу үшін болған бұл тайталас Түргеш қағандығы әлсіреген кезеңдегі геосаяси тепе-теңдіктің қаншалық нәзік екенін көрсетті: сыртқы державалардың бәсекесі күшейген тұста өңір тағдырын ішкі түркі күштерінің таңдауы мен одақтасуы шешуші түрде айқындады.