Қазақша рефераттар

Қыпшақтарды басып алған Хорезм шахы

Сабақ туралы қысқаша ақпарат

Тақырып

Қыпшақ хандығы (XI–XIII ғасырлар)

Сабақ типі

Жаңа тақырыпты меңгеру сабағы

Әдістер

  • Ауызша баяндау
  • Топтық және жеке жұмыс
  • Шығармашылық тапсырмалар
  • Картамен және кескін картамен жұмыс

Көрнекіліктер және байланыстар

Көрнекіліктер: Қазақстан картасы, суреттер, сөздер мен даталар жазылған қима қағаздар, «Тарих дөңгелегі».

Пәнаралық байланыс: әдебиет, география, математика.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Қыпшақтардың қоныстанған жері, этникалық құрамы, қоғамдық құрылысы, саяси жағдайы және шаруашылығы туралы жүйелі мәлімет беру.

Дамытушылық

Сұрақтар мен тапсырмалар арқылы оқушылардың ойлау қабілетін, талдау және дәлелдеу дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік

Елжандылыққа тәрбиелеу және өз елінің тарихына құрметпен қарауға баулу.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1Оқушылармен амандасу.
  2. 2Оқушыларды түгендеп, журналға белгілеу.
  3. 3Ынтаны жаңа тақырыпқа бұрып, қызығушылық ояту.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Сынып үш топқа бөлінеді: 1-қатар — Ұлы жүз, 2-қатар — Орта жүз, 3-қатар — Кіші жүз. Деңгейлік тапсырмалар арқылы әр жүздің хандары, батырлары, төлеңгіттері мен билері анықталады.

«Күлтөбе басына үш жүздің өкілдері жиналғандай» форматта білім тексеріледі: өз тарихымызды қаншалықты меңгергенімізді байқап көреміз.

1-кезең: Сөздік диктант (жаппай жұмыс)

Мұғалім тізімнен сөздердің түсіндірмесіне сәйкес келетін жауап нөмірлерін оқиды. Оқушы дұрыс сөзді тауып, тек нөмірін жазады. Кейін жауаптар тексеріліп, өзін-өзі бағалау жүргізіледі.

10 сөз

Сөздер

  1. 1) Руна
  2. 2) Инал
  3. 3) Жабғу
  4. 4) Тәңір
  5. 5) Қарабұдұн
  6. 6) Икта
  7. 7) Бұрықтар мен тархандар
  8. 8) Сюбашы
  9. 9) Теле
  10. 10) Беклербек

Жауап кілті

5, 2, 1, 10, 3, 9, 7, 4, 8, 6

Бағалау шкаласы

  • 10 сөз«5»
  • 9–8 сөз«4»
  • 7–6 сөз«3»
  • 5-тен төмен«2»

2-кезең: Хронологиямен жұмыс (математикалық есептер арқылы)

Есептің жауабын шығарып, шыққан жылға сәйкес оқиғаны атау.

7 есеп

1) 1400:2 + 4 = 704

2) 1000:20 + (1000 − 80) = 960

3) 75×10 + 1 = 751

4) 2200:6 + 102 = 542

5) (55×50) − (80×20) + 22 = 1128

6) 100×9 + 42 = 942

7) 1×3 + 20×30 = 603

Тапсырма барысында белсенділік төмен болған оқушылар белгіленіп, жарыстан шығып отырады. Келесі айналымда тапсырмалар күрделене түседі.

3-кезең: Картамен және кескін картамен жұмыс

Дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттерді кескін картаға түсіру.

Келесі айналымға өту үшін тыңдап, дем алып, дайындық жасаймыз.

III. Жаңа сабақты түсіндіру

Оқушылармен бірге «Жаңа сабақтан нені білгіміз келеді?» деген сұрақ негізінде мақсаттар нақтыланып, тақтаға идеялар жазылады. Одан кейін сабақ жоспары бірлесе айқындалады.

Сабақ жоспары

  1. Қыпшақтардың қоныстанған (мекендеген) жерлері
  2. Этникалық құрамы
  3. Қоғамдық құрылысы
  4. Саяси жағдайы
  5. Шаруашылығы

Түсіндіру форматы

Электронды оқулық пен тірек сызбалар арқылы жаңа тақырып түсіндіріледі.

Негізгі мақсат — деректі ақпаратты карта, құрылымдық сызба және қысқа тұжырым арқылы нақтылау.

Қыпшақ бірлестіктері

  • Б Батыс бірлестік: 11 тайпа
  • Ш Шығыс бірлестік: 16 тайпа (8 ірі, 8 ұсақ)

Басқару жүйесі

  • О Оң қанат: Сарайшық
  • С Сол қанат: Сығанақ

Зерттеушілер дерегі

  • Ибн Баттута

    Қыпшақтардың малға бай екенін атап өтеді.

  • Плано Карпини, Рубрук

    Қыпшақтардың жылқысын 100–500 динарға дейін бағалап сатқанын жазады.

  • Петахья

    Тары мен күріш өсіретінін көрсетеді.

  • Әл-Омари

    Бидай, арпа, тары егілгенін баяндайды.

Дәптермен жұмыс: жаңа сөздер

Орда
Хандық биліктің орталығы.
Бөрілер
Ең беделді, басты тайпа.
Жатақтар
Малы аз, көшіп-қонуға мүмкіндігі жоқ кедейлер.
Мәмлүктер
«Ақ құлдар» (мәмлүк) атауы.
Кундар, командар
Венгрлер қыпшақтарды осылай атаған.
Половшылар
Орыстар қыпшақтарды осылай атаған.

Негізгі оқиғалар мен кезеңдер

  • VII–VIII ғасырлар

    Қыпшақтардың этникалық құрамы қалыптасты.

  • XI–XIII ғасырлар

    Қыпшақ хандарының билігі күшейді.

  • XI ғасыр

    Оғыз даласында Дешті Қыпшақ қалыптасты.

  • XIII ғасыр

    Хорезм шахы мен қыпшақтар арасында шайқастар болды.

Жаңа сабақты бекіту: «Тарих дөңгелегі» ойыны

«Тарих дөңгелегі» төрт бөлікке бөлінеді. Әр бөлік сұрақтардың түрлі типін қамтып, білімді жан-жақты тексеруге бағытталған.

1) «Тұлғалар» бөлімі

  1. 1133 ж. Қыпшақтарды басып алған Хорезм шахы — Атсыз.

  2. 1195 ж. Сығанақты басқарған қыпшақ ханы — Қадыр Бүке.

  3. XIII ғ. Сығанақты басып алған Хорезм шахы — Мұхаммед.

  4. 1216 ж. Хорезм шахы Мұхаммедтің қыпшақтарға қарсы жорығы кезінде Торғай даласында монғолдарға соқтығысқанда монғол әскерінің басшысы кім болды?

2) «Түсіндір» бөлімі

  • Атлах шайқасы: мәні мен салдары.
  • Оғыздардың қоғамдық құрылысы: негізгі белгілері.
  • Соғдылардың Жетісуға қоныс аударуы: себептері мен нәтижесі.

3) «Қанатты сөздер» бөлімі

  • «Қарлұқтар бұрын Тулис тауында тұрды, тоғыз-оғыздарға құл болды...»

    Әл-Марвази

  • «Оғыздар мен қимақтар туралы: шеберлер темірден ғажайып әдемі бұйымдар жасайды...»

    Әл-Идриси

  • «IX–XIII ғғ. өмір сүрген керейлер — күшті дамыған ел. Олар тек Шыңғыс хан ықпалынан әлсіреді...»

    Рашид ад-дин

4) «Даталар» бөлімі

Датаға сәйкес сұрақ жасырылған. Оқушы сол жылдағы оқиғаны атап, қысқаша түсіндіреді.

  • 960 ж.
  • 1201 ж.
  • 1125 ж.
  • 840 ж.

IV. Оқулықпен жұмыс

Тақырып соңындағы тест тапсырмалары орындалады.

V. Үйге тапсырма

  • §14 оқу: 62–67-беттер.
  • Тақырып бойынша қосымша дереккөздерден мәлімет іздеу.

VI. Қорытынды

Сабақ қорытындысында үш топтың жинаған ұпайлары салыстырылып, нәтижесіне қарай бағалау жүргізіледі. Жұмыс барысында әр жүздің өкілдері бойынша хан, батыр, төлеңгіт және би туралы білім деңгейі айқындалып, оқушыларға баға қойылады.

Оқушыға арналған қысқа «есте сақта» бөлімі

Уақыт

Қыпшақ хандығының күшеюі: XI–XIII ғғ.

Кеңістік

Сол қанат орталығы: Сығанақ; оң қанат орталығы: Сарайшық.

Терминдер

«Орда», «Жатақ», «Мәмлүк», сондай-ақ сыртқы деректердегі атаулар: «Кундар/командар», «Половшылар».