Бүгінгі біздің тәрбие сағатымыздың тақырыбы Төрт түлік мал
Тақырыбы: Төрт түлік мал
Қазақ халқының күнделікті тұрмыс-тіршілігі мен шаруашылығы ғасырлар бойы төрт түлікпен тығыз байланысты болды. Мал — әрі азық, әрі киім, әрі көлік. Сондықтан төрт түлік туралы білімді тереңдету, төл атауларын дұрыс айтуға дағдылану және малды құрметтеуге тәрбиелеу — ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі.
Мақсаты
- Төрт түліктің шаруашылықтағы және күнделікті өмірдегі маңызын түсіндіру.
- Төлдер туралы түсінікті кеңейтіп, үй жануарларын дұрыс атауға үйрету.
- Малды құрметтеуге, қастерлеуге тәрбиелеу.
- Балалардың ой-өрісін дамытып, қызығушылығын арттыру.
Көрнекілігі
Төрт түлік малдың суреттері, төлдерінің бейнелері, қысқа өлеңдер мен жұмбақтар.
Сабақта суреттер арқылы түліктерді танып, олардың ерекшеліктерін салыстыру оқушының есте сақтауын күшейтеді.
Негізгі ой
Төрт түлік — халқымыздың берекесі. Олардың пайдасы тұрмыстың әр саласында көрінеді: сүті — сусын, еті — тағам, жүні мен терісі — бұйым, күші — көлік.
Сұрақ
Төрт түліктен біз не аламыз?
Ойлан
Азық, киім, көлік, тұрмысқа қажет өнімдер.
Төл атаулары туралы
Төрт түлікке қатысты білімнің маңызды бөлігі — төл атауларын білу және дұрыс айту. Халық ауыз әдебиетінде төлдерге арналған нәзік сөздер мен өлеңдер көп кездеседі.
Шөре-шөре, лағым,
Тентек болма, шырағым!
Секеңдеме, деміңді ал,
Селтеңдемей құлағың!
Ботақаным — бөбегім,
Қара көзің мөлдіреп,
Қызықтырмай қоймайды.
Жібек жүнің үлбіреп,
Қарасам, көз тоймайды.
Әукім-әукім, әукешім,
Қасыңнаншы әукесін.
Енең міне келеді,
Ақ мамасын береді.
Құлыншағым — құндызым,
Құлдырайды, шабады.
Жылтылдаған жұлдызым,
Құстай қанат қағады.
Төлдерге арналған әндерді хор болып айту балалардың сөздік қорын байытып, дыбыстауды түзетеді.
Ән: «Төлдер» (хор)
Төл атаулары мен үндеу сөздерін қайталау арқылы үй жануарларын есте сақтаймыз.
Аналықтың мейірімі
Әр мал өз төлін жақсы көреді. Халық өлеңінде бұл мейірім ерекше жылы сөздер арқылы суреттеледі:
Қой сүйеді баласын «Қоңырым» деп, еш нәрсені білмеген «Момыным» деп.
Сиыр сүйеді баласын «Торпағым» деп, қараңғыға баспаған «Қорқағым» деп.
Түйе сүйеді баласын «Тайлағым» деп, жабу жапса жарасқан «Жайнағым» деп.
Ешкі сүйеді баласын «Лағым» деп, тастан-тасқа секірген «Шұнағым» деп.
Жылқы сүйеді баласын «Шұбарым» деп, жүгіруден жазбаған «Тұлпарым» деп.
Балаларға ой тастау: «Ал сендерді аналарың қандай сөздермен жақсы көреді?»
Кіп-кішкене момақан қошақанды ұнатам.
Сүйеді апам «қозым» деп,
«Қошақаным — өзің» деп!
Төлдеу атаулары
Әр түліктің төлдеуіне қатысты атаулар бар. Мұны білу — тіл байлығы мен дәстүр сабақтастығын сақтаудың бір жолы.
- Бие құлындайды.
- Қой қоздайды.
- Ешкі лақтайды.
- Түйе боталайды.
- Сиыр бұзаулайды.
Ән мәтіні (халық әні):
Бие құлындайды,
Қойлар қоздайды.
Ешкі лақтайды,
Түйе боталайды,
Сиыр бұзаулайды,
Төлдер молаяды.
Жазғы ауыл тіршілігі және мал шақыру
Күн жылынғанда ауылдағы тіршілік қыза түседі. Жазғы демалыста ауылға барғанда балалар малды көріп, бағуға көмектеседі. Ал малды төлін емізуге шақырудың да өзіне тән сөздері бар.
Ән: Малды төлін емізуге шақыру
Биені құраулап,
Түйені көс-көстеп,
Сиырды ауқаулап,
Ешкіні шөрелеп.
Шақырып аламыз, сауамыз, бағамыз!
(2 рет)
Түліктің қасиеті туралы нақыл
- Түйе — байлық.
- Қой — мырзалық.
- Ешкі — жеңілдік.
- Жылқы — сәндік.
- Сиыр — ақтық.
Жұмбақтар: төрт түлікті тап
Жұмбақ шешу арқылы балалар жануарларды сипаттамасы бойынша тануға үйренеді.
1) Жұмбақ
Кішкене ғана бойы бар, айналдыра киген тоны бар.
Жауабы: қой
2) Жұмбақ
Екі айнасы бар, екі найзасы бар.
Жауабы: сиыр
3) Жұмбақ
Қамыс құлақ, тостаған тұяқ. Мінсең қанат, сүті — дәрі, еті — тамақ.
Жауабы: жылқы
4) Жұмбақ
Басында таяғы бар, төрт аяғы бар. Екі құлағы бар, иегінде сақалы бар.
Жауабы: ешкі
5) Жұмбақ
Киелі бір жануар, үстінде бір тауы бар.
Жауабы: түйе
Қорытынды
Бұл тәрбие сағатында төрт түліктің маңызына тоқталдық, төл атауларын және төлдеу атауларын қайталадық, малды шақыру сөздерімен таныстық. Ең бастысы — төрт түлікке құрметпен қарап, табиғат пен еңбек құндылығын бағалауды үйрендік.