Қос сөздер нешеге бөлінеді, оларды ата
Сабақтың мақсаты
Қайталама қос сөздер туралы білімді еске түсіре отырып, қосарлама қос сөздерді меңгерту; сауатты жазуға, сөйлемді дұрыс құрауға үйрету; қосарлама қос сөздерді қолдана отырып, дыбыстық (фонетикалық) талдау жасау дағдысын дамыту.
1) Психологиялық дайындық
Оқушының зейінін сабаққа аудару, қатысымды түгендеу.
2) Қызығушылықты ояту
Сұрақ-жауап арқылы бұрынғы білімді белсендіру.
- Сөздер құрамына қарай нешеге бөлінеді?
- Күрделі сөздердің түрлерін ата.
- Қос сөз дегеніміз не?
- Қос сөздер нешеге бөлінеді? Ата.
- Қайталама қос сөз дегеніміз не?
- Қайталама қос сөздер қалай жасалады?
3) Мағыналық талдау: мысалдар
Төмендегі қос сөздерді мағынасына қарай талдаңыз. Әр жұптың қалай жасалғанын анықтаңыз:
құлын-тай
көре-көре
жоғары-төмен
жарқ-жұрқ
үйрек-қаз
үйді-үйге
қыз-келіншек
өз-өзіне
Негізгі сұрақтар
- Бұл сөздер қалай жасалып тұр?
- Неше түбірден қосарланған?
Анықтама
Екі түбірдің қосарлануы арқылы жасалған қос сөздерді қосарлама қос сөздер дейміз.
(Түсіндіру интерактивті тақтадағы слайд арқылы беріледі.)
4) Қосарлама қос сөздердің жасалу жолдары
4.1) Мағыналас немесе қарама-қарсы сөздердің қосарлануы
Мысал сөйлем:
«Елу түйесі, екі жүздей қой-ешкілері тағы бар».
Осы сөйлемдегі қосарлама қос сөзді көрсетіңіз: қой-ешкі. Екі сыңары да бір-біріне мағыналас, бір тақырыптық қатарға жататын сөздер.
Қосарлама қос сөздер мағыналары бір-біріне жақын синоним сөздерден немесе мағыналары қарама-қарсы антоним сөздерден жасала алады.
Мысал сөйлем:
«Ол үйдің бала-шағасына дейін тыным таппайды».
4.2) Бір сыңары мағыналы, бір сыңары мағынасы көмескі сөздердің қосарлануы
Кейбір қосарлама қос сөздерде бірінші сыңары мағыналы болып, екінші сыңары қазіргі тілде дербес қолданылмайтын немесе мағынасы көмескі сөз болуы мүмкін.
шаға, жұрқа, көншек, қырғын сияқты сөздер көне сөздер немесе басқа тілден енген тұлғалар ретінде қарастырылады. Олар ертеде белгілі бір мағынаға ие болып, уақыт өте келе қолданыстан сиреп, мағынасы ұмытылған. Мысалы, шаға сөзі «кішкентай, ұсақ тиын» (қызыл шақа) мағынасында жұмсалған.
5) Оқулықпен жұмыс
№93 (ауызша)
Оқушылар тізбектей отырып, қосарлама қос сөздердің жасалуын ауызша талдайды.
№95 (тақтамен жұмыс)
Сөз тіркестерін құрастырады: ойын-тойдың сәні, көші-қон қамы және т.б.
6) «Жалғасын тап» ойыны
Берілген бөліктерді дұрыс жалғап, қосарлама қос сөз құраңыз:
Дос — ...
Мысалы: дос-жаран
Егжей — ...
... — жарақ
Сәлем — ...
... — насихат
... — сарсаң
... — келбет
Мысалы: кескін-келбет
Қант — ...
Ығы — ...
Мысалы: ығы-жығы
7) Топтық жұмыс: фонетикалық талдау
Оқушылар 3 топқа бөлініп, берілген қосарлама қос сөздерге фонетикалық талдау жасайды.
1-топ
дос-жаран
Фонетикалық талдау жүргізу.
2-топ
кескін-келбет
Фонетикалық талдау жүргізу.
3-топ
ығы-жығы
Фонетикалық талдау жүргізу.
8) Ой толғаныс
1-топ
Қосарлама қос сөздердің анықтамасын айтып, мысал келтіреді.
2-топ
Қосарлама қос сөздердің жасалу түрлерін атайды.
3-топ
Жасалуына сай қосымша мысалдар келтіреді.
9) Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
№100. Ережелерді ереже дәптеріне түсіру.
Бағалау
Бағалау парағы бойынша топ жетекшілері әр оқушының жинаған балын қорытындылап, нәтижесін журналға түсіреді.
Қысқаша түйін
Қосарлама қос сөздер екі түбірдің қосарлануы арқылы жасалады және сөйлеуді нақтыландырып, ойды әсерлі жеткізуге көмектеседі. Сабақ барысында оқушылар жасалу жолдарын ажыратып, мысалдармен дәлелдеп, фонетикалық талдау арқылы тілдік дағдыларын бекітеді.