Оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес оқыту

Оқыту мен оқудағы өзгерістер: заманауи талап және мұғалімнің кәсіби дамуы

Қазіргі ғылым мен техниканың қарыштап дамыған кезеңінде оқу-білім, соның ішінде бүгінгі мектеп оқушысының білімі мен тәрбиесі — өзекті мәселе. Еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қоса алатын, өзіндік ой-пікірі бар, жан-жақты дамыған, білімді әрі білікті тұлға тәрбиелеу — аса маңызды қоғамдық міндет. Өйткені ел тізгінін жан-жақты білімді ұрпақ ұстағанда ғана өркениет алға басады.

Жас ұрпаққа білім беріп, оларды болашақ елдің тірегі етіп тәрбиелеу — әр ұстаздың және әр мектептің қасиетті борышы. Осы міндетті жүзеге асыру мақсатында білім беру саласында елеулі әрі ауқымды өзгерістер жүріп жатыр: білім сапасын арттыруға бағытталған құжаттар қабылданып, бағдарламалар енгізілуде, мұғалімдердің біліктілігін көтеру курстары ұйымдастырылуда, материалдық қолдау күшейтілуде. Мақсат — мемлекеттік білім беру жүйесін әлемдік озық тәжірибеге сай деңгейге көтеру және жеке тұлғаның білім алу мен рухани қажеттіліктерін оның мүмкіндіктерін ескере отырып қанағаттандыру.

Қоғамдағы өзгерістер, ғылыми-техникалық прогресс және жалпы білім беретін мектеп құрылымының жаңаруы жас ұрпақты тәрбиелеу мен дамытуға жаңа талап қояды. Қазіргі өркениетке жеткізетін негізгі құрал — білім. Білім — қоғамды әлеуметтік, мәдени және ғылыми үдерістермен қамтамасыз ететін, жоғары құндылыққа ие ерекше құбылыс.

Оқушылардың сапалы білім алуы мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен білімділігіне тікелей байланысты. Үлгілі ұстаз ғана қабілетті, жан-жақты шәкірт тәрбиелей алады. Оқушыны «қарапайым бала» ретінде емес, жеке тұлға ретінде дамыту қажет. Әр мұғалім оқу-тәрбие жұмысына шығармашылықпен қарап, заман талабына сай оқыту әдістерін түрлендіріп отырса, нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі артады.

Біліктілікті арттыру және бағдарламаның 7 модулі

Осы орайда мұғалімдердің біліктілігін көтерудің үшінші деңгейлі курсы өзектілігімен ерекшеленді: курс мазмұны жаңаша, іс-әрекетке бағытталған, тәжірибеге негізделген. Бағдарлама нәтижеге бағытталған жеті модульді қамтиды.

Бағдарламаның негізгі өзегі — оқытудың жаңа формаларын түсіну, оқу мен оқытудағы өзгерістерді басқару, оқушыларға «қалай оқу керектігін» үйрету, сондай-ақ білімді бағалаудың тиімді жолдарын меңгеру. Бірінші бетпе-бет кезеңінде теориялық біліммен бірге, шетелдік педагог-зерттеушілердің еңбектерімен танысып, оны тәжірибеде қолдануға ұмтылыс жасалды.

Өзгеріске жетелейтін тәсіл: топтық жұмыс және диалог

Оқыту мен оқудағы өзгеріске жетелейтін, оқушыларға қалай оқу керектігін үйрететін тиімді тәсілдердің бірі — топтық жұмысты жүйелі ұйымдастыру. Курста өзіміз де топта жұмыс жасап, топ құрамын жиі ауыстырып отырдық. Талқылау, пікір алмасу, әріптестердің ойлары мен аудиториядағы ахуал оқытуға ерекше ықпал етті.

Топтық жұмыс үлгісі: «Қымыз дайындау технологиясы»

Мұғалімнің рөлі: ұйымдастырушы, бағыттаушы, көшбасшы

Білім үдерісінің табысты болуы — мұғалімнің оқуды ұйымдастыра білуі мен оқушының өздігінен меңгерген дағдыларын таныта алуына байланысты. Әр сабақта жеті модульдің бірнешеуі ықпалдастырылып, оқушыны өздігінен білім алуға, қолдануға, ізденуге, шығармашылыққа ұмтылуға бағыттау көзделеді. Сабақ барысында оқушылардың көбі әрекет үстінде болады, ал мұғалім — сол әрекетті ұйымдастырушы және басқарушы.

Оқушының «қалай оқу керектігін» үйренуі, іздену, талдау, жинақтау қабілеттерінің артуы, өзін көрсете білуі — сабақтағы әдіс-тәсілдер мен стратегиялардың орындылығы және жүйелі қолданылуына тәуелді. Әсіресе сыни тұрғыдан ойлауды дамыту стратегиялары оқушыны дәлелмен сөйлеуге, ойды бағамдауға, шешім қабылдауға үйретуде тиімді.

АКТ, бағалау және рефлексия: оқу мәдениетін жаңарту

Тізбектелген сабақтар топтамасында ақпараттық-коммуникациялық технологиялар қолданылды. Қазіргі заман талабы — сандық технологияны меңгерген сауатты тұлға қалыптастыру. Оқушының сандық сауаттылығын дамыту үшін мұғалімнің де цифрлық құзыреттілігі маңызды. АКТ-ны жиірек қолдану оқушылардың қызығушылығын арттырып, интерактивті тақтамен жұмыс жасау дағдысын нығайтты.

Оқу мен оқытудағы өзгерістердің бір бөлігі — сабақ соңындағы жүйелі рефлексия. Рефлексия барысында оқушылар алған білімін қорытындылап, пікір айтуға, ойын ашық жеткізуге, талдау жасауға дағдыланады. Бұл өз-өзін реттеуге, жүйелі сөйлеуге және жауапкершілік алуға ықпал етеді. Оқушылар сабақтың мазмұны мен көңіл-күйіне қатысты эмоциясын білдіріп отырғанда, мұғалім өз жұмысына да талдау жасап, келесі қадамды нақтылай алады.

Метатаным, «Мен» тұжырымдамасы және тұлғалық өсу

Бағдарламада өз бетінше жұмыс істеу және даму ниеті метатанудың негізгі аспектісі ретінде қарастырылады (Шанк пен Циммерман). Оқу үдерісінің табысты болуы ынталандыру, әлеуметтік және эмоционалдық әрекеттердің күрделі метакогнитивті біліммен байланыстылығын көрсетеді.

Оқу әрекеті — баланың оқуды үйренуінің басты шарты. Оқушылардың танымдық қабілеті мен дербестігін арттыру, өздігінен білім алуға баулу, танымдық белсенділігін күшейту — оқу үдерісіндегі маңызды бағыт. Оқушы әрекеті зерттеушілікке айналуы үшін мұғалім нақты мақсат қоя білуі қажет: нені ашу керектігін, қандай әдіс арқылы қандай нәтижеге жетуді үйретуге бағыттау керек.

Маслоу мен Роджерс түсіндіретін «Мен» тұжырымдамасы — адамның алға жылжуына, мінез-құлқын бағыттауға және өзін-өзі реттеуге ықпал ететін әлеуметтік стимул ретінде қарастырылады. Оқушының адами әлеуетінің өсуі, өзін көрсетуі, мақсат қоюы — оқу арқылы жүзеге асатын маңызды арналардың бірі.

Қорытынды: сындарлы оқыту және сапалы ұрпақ қалыптастыру

Сындарлы оқытуды жүйелі жүзеге асыру заман талабына сай білімді ұрпақ қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әл-Фараби «Адам мақсатына өзін-өзі жетілдіру арқылы жетеді, ал бақтың тұрақтылығы жақсы мінез-құлыққа байланысты» деген ой айтқан. Бұл пікір мұғалім мен оқушыға тікелей қатысты: мұғалімнің жақсы мінез-құлқы оқушыға әсер етеді, ал оқушының жағымды қасиеттері оқу жетістігінің тұрақтылығын күшейтеді.

Осы мақсатқа жетудің пәрменді жолдарының бірі — сындарлы оқыту теориясы және оны сабақта жеті модуль арқылы сауатты ықпалдастыру. Мұғалімнің кәсіби дамуы, оқытудың жаңашыл тәсілдері, бағалау мәдениеті, АКТ, рефлексия және оқушының тұлғалық өсуі — біртұтас жүйе ретінде іске асқанда ғана сапалы нәтижеге қол жеткізу мүмкін болады.