Қазақша рефераттар

Төмендегі сөздердің қасына заттың атын білдіретін сөздер тауып жаз

Сабақтың тақырыбы: Сын есім

Бұл сабақ жоспары жаңа тақырыпты меңгертуге бағытталған: сын есім ұғымын түсіндіру, оқушылардың тілдік талдау дағдыларын дамыту және сауатты, көркем жазуға тәрбиелеу.

Түрі

Жаңа сабақ

Көрнекілігі

Абай Құнанбаевтың суреті, сөзжұмбақ, сызбалар

Негізгі сұрақ

«Қандай? Қай?» сұрақтарына жауап беретін сөздер

Сабақтың мақсаты

Білімділік
Сын есім туралы толық теориялық білім беру; ойлануға, ізденуге жетелеу.
Дамытушылық
Сын есімнің сындық қасиеттерін ашу; оқушылардың өз бетімен іздену қабілетін дамыту, сөздік қорын байыту, байқағыштығын арттыру.
Тәрбиелік
Бірінің пікірін бірі тыңдай білуге, әдемі, таза, сауатты жазуға тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақ құрылымы оқушыны тақырыпқа жұмылдырудан бастап, қайталау, жаңа білімді ашу, бекіту және қорытындылауға дейін жүйелі түрде ұйымдастырылады.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылардың әзірлігін бақылап, назарларын сабаққа аудару. Сабақты тіл туралы қысқа жыр жолдарымен бастау ұсынылады:

Қазақ тілі — бал тілім.
Өзің барда шалқыдым.
Тілімнен нәр табармын,
Тіліме кім тағар мін?

Сабаққа қонақтар қатысатыны ескертіледі. Оларды тәрбиелі тәртіппен, білімімізбен қарсы алып, шығарып салу — ортақ міндет.

Кіріспе ретінде Абай Құнанбаевтың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңі ұсынылады. Қысқа көрініс: Абайдың жастық шағы.

II. Үй тапсырмасын тексеру (қайталау)

Қайталау сұрақтары

  • Сөз таптарын атаңдар: зат есім, етістік, сан есім, сын есім.
  • Зат есім деген не? Заттың, құбылыстың атын білдіретін сөздер.
  • Зат есімге сұрақтар: кім? не? кімдер? нелер?
  • Етістік деген не? Заттың қимылын, іс-әрекетін білдіретін сөздер.
  • Етістікке сұрақтар: не істеді? не қылды? қайтті?

Мысал арқылы бағыттау

Зат есімдер: аспан, оқушы, жұлдыз. Енді осы заттардың түрін, түсін, сапасын білдіретін сөздерді табамыз. Мұндай сөздер қандай сұрақтарға жауап береді? Қандай? Қай?

Көк аспан

Сұрағы: қандай?

Тәртіпті оқушы

Сұрағы: қандай?

Жарық жұлдыз

Сұрағы: қандай?

III. Жаңа сабақ: сөзжұмбақ арқылы ашу

Бұл сөзжұмбақтың ерекшелігі: мұғалім зат есімді айтады, ал оқушылар сол заттың түрін, түсін, сапасын білдіретін, яғни «қандай? қай?» сұрақтарына жауап беретін сөзді табады.

Сөзжұмбаққа негіз болатын жұптар

  • Қой — жуас
  • Тон — жылы
  • Арқан — ұзын
  • Көше — кең
  • Жапырақ — жасыл
  • Тау — биік
  • Қыз — әдемі

Ереже

Зат есімнің алдында келіп, оның түрін, түсін, иісін, дәмін, көлемін, сапасын білдіретін сөздерді сын есім дейміз. Сын есімге қандай? қай? деген сұрақтар қойылады.

Қазақ тілі — бай тіл. Сөздер қызметіне қарай сөз таптарына бөлінеді: зат есім — атау, етістік — қимыл/іс-әрекет, ал сын есім — белгіні білдіреді.

IV. «Ой шақыру» стратегиясы: сын есімнің белгілері

Оқушыларға сын есім ережесін өздеріне айтқызып, негізгі белгілерін жүйелеу ұсынылады (көрнекілік ретінде кадоскоп/слайд қолдануға болады).

1) Түрі, түсі

ақ, сұр, қызыл, т.б.

2) Көлемі, салмағы

биік, кіші, ұзын, қысқа

3) Сапасы, сипаты

жақсы, жаман, тентек, зерек, ақылды, жалқау

4) Дәмі, иісі (сезімдік белгі)

ащы, тәтті, жұмсақ

5) Қатыстық белгілер (қимыл/мезгіл/қатыстылық)

балалы, тасты, жаздық, аспалы, білімді

V. Оқулықпен жұмыс және жазба тапсырмалар

1-жаттығу

Көп нүктенің орнына сұраққа жауап болатын сын есімді қойып, мақалдарды толықтырып жаз.

  1. Әдепті бала — арлы бала, (қандай?) … бала — сорлы бала.
  2. Үлкен кісі бастар, (қандай?) … кісі қостар.
  3. Жақсы бала — қуаныш, (қандай?) … бала — күйініш.
  4. Ұсталы ел озар, (қандай?) … ел тозар.

2-жаттығу

Өлеңді оқып, көшіріп жаз. Туынды сын есімдерді белгіле. Оларды сөз құрамына талда: туынды сын есім қай сөз табынан жасалған?

3-жаттығу

Төмендегі зат есімдерге сол зат есімнің бірінші дыбысынан басталатын сын есім тауып, тіркеп жаз.

өнерлі өрен, кеңес күй, ерен еңбек, кең көше, суық су, көңілді күн, терең талап

4-жаттығу

Төмендегі сөздердің қасына заттың атын білдіретін сөздерді тауып жаз. Содан соң сын есімдерге сұрақ қой.

  • Қызыл бояу (қандай бояу?)
  • Жалпақ тақтай (қандай тақтай?)
  • Өткір пышақ (қандай пышақ?)
  • Аласа үй (қандай үй?)
  • Қызық кітап (қандай кітап?)
  • Суық жел (қандай жел?)
  • Жүйрік ат (қандай ат?)
  • Тегіс жер (қандай жер?)
  • Шұбар жылан (қандай жылан?)
  • Сұр жемпір (қандай жемпір?)
  • Таза көйлек (қандай көйлек?)
  • Қалың жіп (қандай жіп?)

5-жаттығу

Бос торкөздерге берілген сөздерге әріп саны бірдей қарсы мәнді сөздер тауып жаз.

кең ↔ тар

ескі ↔ жаңа

жақсы ↔ жаман

ақылды ↔ ақымақ

ұшқалақ ↔ салмақты

VI. Абай өлеңдері арқылы бекіту

Жыл мезгілдеріне арналған Абай өлеңдерінен үзінділерді еске түсіріп, ішінен «қандай? қай?» сұрақтарына жауап беретін сөздерді табу тапсырылады.

«Жаз»

Жаздыгүн шілде болғанда,
Көгорай шалғын, бәйшешек
Ұзарып, өсіп толғанда,
Күркіреп жатқан өзенге
Көшіп ауыл қонғанда.

«Күз»

Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болса, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін, тойғаны ма, тоңғаны ма?
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.

«Қыс»

Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды.

«Жазғытұры»

Мал семірер, ақ пенен ас көбейер,
Адамзат көңілі өсіп, көтерілер.
Қара тастан басқаның бәрі жадырап,
Бір сараңнан басқаның пейілі енер.

Тақтада жұмыс: өлең жолдарынан сын есімдерді теріп жазып, оларды қандай белгі (түс, сапа, көлем т.б.) білдіретініне қарай топтастыру.

VII. Қорытындылау

«Топтастыру» стратегиясы

Оқушылар сын есімге қатысты негізгі ұғымдарды бір сызбаға жинақтайды: сұрақтары, қызметі, мысалдары, белгілер түрлері.

Үй тапсырмасы

6-тапсырма.

Сабақты аяқтау

Абайдың «Көзімнің қарасы» әнімен сабақты қорытындылау.