Қазақша рефераттар

Алашорда үкіметінің құрылуы түсіндірме

Тәрбие сағатының бағыты

Мақсаты

  • Оқушыларға Алаштың бес арысын таныту.
  • Адамгершілік пен рухани тәрбие беру.
  • Қазақ автономиясының құрылуын насихаттау.
  • Тәуелсіздік құндылығын терең түсіндіру.

Түрі

Ауызша журнал.

Қатысушылар

Ұстаздар, ата-аналар, оқушылар (5-сыныптар).

Көрнекілігі мен құралдары

  • Фотосуреттер
  • Монтаждық фильмдер
  • Мультимедиалық проектор

Қайырлы күн, құрметті ұстаздар, ата-аналар және оқушылар! Бүгін 5-сыныптар арасында Тәуелсіздігіміздің 20 жылдығына арналған «Алаштың бес арысы» атты тәрбиелік шараға қош келдіңіздер.

I бөлім. Алаш автономиясы туралы деректі бейнематериал

«Алаш автономиясының құрылуы» туралы деректі фильмнен үзіндіге назар аударайық.

Сахналық бөлім

«Би — Көреғұлы» көрінісі (орындаушылар ретінде мәтінде аталған оқушылар).

Негізгі ой

ХХ ғасыр басындағы тарихи сілкіністер ұлттық сананы оятып, мемлекеттілік туралы идеяларды күн тәртібіне шығарды.

II бөлім. Алашорда үкіметінің құрылуы

Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей әсер еткен жағдай — Уақытша үкіметтің Қазақстанда да өзге шет аймақтардағыдай ұлт өміріне қатысты ең өзекті мәселелерді шеше алмауы еді. Әлжуаз әрі тұрақсыз саяси биліктің соңы бүкіл империяны жайлаған анархияға, зорлық пен зомбылыққа ұласты.

Қазақ облыстарында жер мәселесін шешуге бағытталған нақты әрекеттің болмауы, атты қазақ әскері, қарулы солдаттар мен қоныстанушылардың жергілікті халыққа жасаған озбырлығы бұл дағдарысты тереңдетті. Осындай жағдайда қазақ зиялылары арасында ұлттық мемлекеттілік мәселесі ашық талқылана бастады.

Съезд

Жалпықазақ-қырғыз съезі

Уақыты мен орны

1917 ж. 5 желтоқсан, Орынбор

Қатысушылар

82 өкіл

Күн тәртібіндегі ең басты мәселе — ұлттық автономия еді. Осылайша Алашорда автономиясын құру ісі қолға алынып, оның төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды.

III бөлім. Алашорда және Кеңес үкіметі

Қарым-қатынастың күрделенуі

1918 жылы 5 қаңтарда Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы күшпен таратылған соң, Алашорда мен кеңестік биліктің арақатынасы күрделене түсті. Кеңестік билік бұрынғы отарланған халықтарға тек кеңестік негіздегі автономия берілетінін мәлімдеді. Бұл толыққанды ұлттық автономиялық мемлекеттілік емес, негізінен жұмысшы мен шаруаның өзін-өзі басқаруына басымдық берген саяси ұстаным еді.

Келіссөз әрекеттері

1918 жылдың көктемінде өзара түсіністікке ұмтылыстың нышандары байқалды. Наурыз айында Оралдан Мәскеуге Алашорда үкіметінің тапсырмасымен Халел және Жаһанша Досмұхамедовтар аттанып, В.И. Ленин және И.В. Сталинмен кездесіп, 1917 жылғы желтоқсандағы II Жалпықазақ-қырғыз съезінің қаулысын табыс етті.

Алаш автономиясын құру мен ұлттық сананы ояту ісінде Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мағжан Жұмабаев сынды тұлғалардың еңбегі айрықша. Төменде осы бес арыстың өмірі мен мұрасындағы негізгі белестер қысқаша берілді.

Алаштың бес арысы

Ахмет Байтұрсынов (1873–1938)

Ахмет Байтұрсынов — қоғам қайраткері, ақын, әдебиеттанушы, лингвист, аудармашы, публицист, ағартушы-ғалым, «ұлт ұстазы». Ол 1873 жылы 18 қаңтарда қазіргі Қостанай облысы, Торғай өңірінде дүниеге келді. Жастайынан әділетсіздік пен зорлықты көріп, өмір бойы ұлттың оянуына қызмет етті.

Білім жолы

  • 1886–1891: Торғайдағы екі сыныптық мектеп
  • 1891–1895: Орынбор мұғалімдер мектебі

Қызметі

  • 1895–1909: ұстаздық қызмет
  • 1913–1917: «Қазақ» газетінің редакторы
  • Кеңес дәуірінде: ағарту саласында қызмет

Қуғын-сүргін

  • 1907, 1909: қамауға алынады
  • 1910: Орынборға жер аударылады
  • 1929, 1937: репрессияға ұшырайды
  • 1938: жазықсыз атылды

Ахмет Байтұрсыновтың мұраларының қатарында «Қырық мысал», «Маса», сондай-ақ қазақ әдебиеттану ғылымына жаңалық әкелген «Әдебиет танытқыш» еңбегі бар. Бұл еңбекте жанрларды айқындау, дәуірлеу, теориялық ұғымдарды халық ауыз әдебиеті мен жазба әдебиет үлгілері арқылы дәлелдеу кең көрініс тапты.

Деректі фильм

«Ұрпаққа аманат» — Ахмет Байтұрсынов туралы деректі фильм (көрсетілім ретінде ұсынылған).

Жүсіпбек Аймауытов (1889–1931)

Жүсіпбек Аймауытов — қазақ әдебиетінде жанрлық тұрғыдан кең құлаш сермеген қаламгер: ақын, прозашы, драмашы, аудармашы, сыншы, публицист. Ол қазақ әдебиетінің жаңа өріске шығуына мол еңбек сіңірді.

Өмірбаяны

  • 1889: қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл өңірінде дүниеге келді
  • 1907: Баянауылдағы орыс-қазақ мектебінде оқиды
  • 1911: Павлодардағы екі сыныпты орыс-қазақ мектебі
  • 1914–1919: Семей мұғалімдер семинариясы
  • Семейде жүріп Алаш қозғалысына қатысады, «Абай» журналына атсалысады

Қызметі және тағдыры

  • 1919: кеңес жұмыстарына араласады (Семей, Павлодар)
  • Оқу бөлімін басқарады, «Қазақ тілі» газетіне редактор болады
  • 1924–1926: Ташкенттегі «Ақ жол» газетінде қызмет
  • 1926–1929: Шымкент педтехникумының директоры
  • 1929: жазықсыз тұтқындалып, 1931: өлім жазасына кесілді
  • 1989: шығармалары қайта жарық көре бастады; 1997: 5 томдық жинағы басылды

Қаламгердің шығармашылығы ерте жастан басталды: өзі дерек еткеніндей, алғашқы өлеңін 13 жасында жазған. «Көшу», «Ұршық» сияқты туындыларында қазақ тұрмысының көріністерін шынайы әрі бейнелі суреттеуге ұмтылды.

Міржақып Дулатұлы (1885–1935)

Міржақып Дулатұлы — ХХ ғасыр басындағы ағартушылық және демократиялық бағыттағы қазақ оқығандарының көрнекті өкілі, қоғам қайраткері әрі қаламгер. Ол халқының тәуелсіздігін бірінші орынға қойып, шығармаларында елді оятуға үндеді. Алаш қозғалысының белсенді тұлғаларының бірі болды.

Қоғамдық қызметі

1905 жылы баспасөз ісіне атсалысып, ұлттық мүддені қорғайтын үндеулерге қатысады. Омбы, Қарқаралы, Орал, Санкт-Петербург қалаларында зиялылармен байланыс орнатып, мәдени-саяси шараларға араласады. Патшалық билік тарапынан тінтулер күшейген кезеңде Ахмет Байтұрсынұлымен бірге күрес жолын таңдайды.

Қуғын-сүргін және ақталуы

Кеңес кезеңінде есімі мен мұрасы қудаланып, айтуға тыйым салынды. Айдауда жүріп 1935 жылы қайтыс болды. Тәуелсіздік жылдары толық ақталып, 1991 жылы шығармалары жеке кітап болып қайта жарық көрді.

«Оян, қазақ!» жинағы елді серпілтуге шақырған өткір үн болды. Жинақ мына жолдармен басталады:

Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, енді жату жарамасты.

Мағжан Жұмабаев (1893–1938)

Мағжан Жұмабаев — қазақ әдебиетінің көрнекті ақыны. Кеңес өкіметі кезеңінде оның есімі мен жырлары идеологиялық қудалауға ұшырады. Азат өмірді, тәуелсіз ел болуды аңсаған ақынның тағдыры күрделі белестерден өтті.

Білім жолы

  • 1905–1910: Қызылжардағы медресе
  • 1910: Уфа, «Ғалия» медресесі
  • 1913–1917: Омбы мұғалімдер семинариясы

Еңбектері

  • 1923: «Педагогика» (Ташкент)
  • 1928: «Сауатты бол» оқулығы (Мәскеу)

Ақталуы

  • 1938: жазықсыз атылды
  • 1989: бір томдық жинағы
  • 1995: үш томдық жинағы

Мағжанның алғашқы өлеңдерінде ағартушылық сарын басым: ол сауатсыздықты, жалқаулықты сынап, елді білім мен өнерге шақырды. Ақын туған ел мен жерге сүйіспеншілігін ерекше сырлы тілмен жырлады.

Жүрген ескі заңымен,
Алдындағы малымен
Бірге жусап, бірге өрген,
Алаш деген елім бар.
Неге екенін білмеймін,
Сол елімді сүйемін.

Өлеңнен көрініс («Пайғамбар» мотиві)

Күншығыстан таң келеді, мен келем,
Көк күңіренеді: мен де көктей күңіренем.
Жердің жүзін қараңғылық қаптаған,
Жер жүзіне нұр беремін, Күн берем!

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931)

Шәкәрім Құдайбердіұлы — ақын, жазушы, аудармашы, композитор, тарихшы, философ. Кей деректерде есімі «Шаһкәрім» деп те жазылады. Ол 1858 жылы 11 шілдеде қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданындағы Шыңғыстау бөктерінде дүниеге келді. Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған, ал Абаймен әкесі бір, шешесі бөлек.

Қалыптасуы

Әкесі ерте қайтыс болғанымен, атасы Құнанбайдың тәрбиесінде өседі. Бес жасынан ауыл молдасынан сабақ алады. Кейін өз өлеңдерінде ғылымсыз өскеніне өкініш білдіріп, білімнің маңызын айрықша бағалайды.

Мұрасы

  • 1911: «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі»
  • «Үш анық», «Мұсылмандық шарты»
  • «Қалқаман — Мамыр», «Ләйлі — Мәжнүн» және өзге поэмалар
  • Хафиз, Физули, А.С. Пушкин, Л.Н. Толстой еңбектерінен аудармалар
  • Әуезді әндері: «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» және т.б.

Шәкәрімнің өлеңінен:

Біреу сені мақтаса, қуанасың,
Жамандаса, жабырқап суаласың.
Мақтаған кім, сөккен кім — онда ісің...

Қорытынды ой

Алаш арыстарының мұрасы — тәуелсіздік идеясының, білім мен мәдениеттің, азаматтық жауапкершіліктің айқын мектебі. Олардың өмірі мен еңбегі бүгінгі ұрпаққа ұлтқа қызмет етудің биік өлшемін көрсетеді.