Абай үйінде отырып, өзінің досы Бегештен
Шындық туралы ой: ащы дәм, адал өлшем
Шындық — адам мінезін де, қоғамның қалпын да айқындайтын ең қатаң өлшемдердің бірі. Ол кейде жұбатады, кейде ауыртады, бірақ ең әуелі түзетеді. Төмендегі әңгіме мен нақыл сөздер шындықтың бағасын, өтіріктің арзандығын және адал сөздің жауапкершілігін әр қырынан көрсетеді.
Абай мен Бегештің қысқа сұрағы — ұзақ ой
Абай үйінде отырып, досы Бегештен: «Дауасыз не? Арзан не, қымбат не?» — деп сұрайды.
Бегеш: «Дауасыз — кәрілік; арзан — өтірік; қымбат — шындық» — деп жауап береді.
Бір ауыз жауапта тұтас өмір философиясы бар: уақыт тоқтамайды, өтірік оңай сатылады, ал шындық — ең қымбат құндылық.
Негізгі ұстаным: достықтан да биік өлшем
Көп ойшылдар мен тұлғалар шындықты бірінші орынға қояды. Достық, бедел, тіпті жайлы үнсіздік — бәрі де шындыққа келгенде өз салмағын жоғалтады.
«Платон — менің досым, бірақ шындық қымбатырақ».
«Маған достық та, шындық та қымбат. Дегенмен әрқашан шындықты бірінші орынға қоямын».
Шындықтың ащы дәмі
Шындықтың «ащылығы» — оның зиянды емес, әсерлі болуынан. Ол жараны күйдіреді, бірақ іріңді тоқтатады; көңілді ауыртса да, жолды түзейді.
«Шындықтың дәмі ащы, бірақ денсаулыққа пайдалы сусынды еске салады».
«Халқымызды жетерліктей тәттімен тойдырдық. Енді тек ащы дәрі мен шындық қана ем бола алады».
«Шындық дауысы құлаққа жағымсыз».
Өтірік: арзан, бірақ қауіпті
Өтірік кейде «жеңіл шешім» сияқты көрінеді. Алайда оның құны кейін шығады: қорқыныш, күмән, сенімнің құлауы. Шындықты үнемі айтудың бір жеңілдігі де бар — есте сақтап жүруге мәжбүрлейтін күрделі сценарий болмайды.
«Адам баласы шындықтан өлердей қорқып, өтірігі әшкереленіп қала ма деп жүрсе, бұдан асқан бақытсыздық жоқ».
«Егер үнемі шындықты ғана айтсаңыз, ештеңені есте сақтап жүрудің қажеті жоқ».
«Жалада шындық болмайды».
«Жалған сөз — ауру, шаншудай; әділ сөз — шипа, жанға жай».
Шындық және ерлік: тәрбиенің өзегі
Шындық — тек сөз саптауы емес, мінез мектебі. Оны айту — батылдық; оны көтере білу — кемелдік.
«Шындық — суреткердің ұлы міндеті».
«Шындық — ерлікке тәрбиелеудегі ең құнарлы құрал».
«Өтіріктің балын жалап тірі жүргенше, шындықтың уын ішіп өлген артық».
«Шындыққа өлім жоқ. Көзбен көрген — шын, құлақпен естіген — өтірік».
Қоғамдағы шындық: мақтау мен жағымпаздықтың арасында
Шындық көбіне ыңғайсыз болады. Сол себепті қоғамда жағымпаздық «өнерге» айналған кездер аз емес. Бірақ уақытша жайлылық ұзақ мерзімді әділеттің орнын баса алмайды.
«Жағымпаздық бұл заманда басты өнер. Шындық оған бола алмай жүр тас кемер».
«Көп сөйлеген мылжың шын сөзді аз айтады».
«Сөзі мен ісінің арасына айырма салғандар — шындығын жоғалтқандар».
Көзқарас және «менің шындығым»
Адамдар бір құбылысты әртүрлі қабылдайды. Бірақ субъективті әсерді «ақиқатқа» айналдыру қауіпті. Өзгенің пікірі сіздің өлшеміңізге айналмауы тиіс; қызғаныш пен күдік ұсақ нәрсені үлкейтіп, жорамалдан «шындық» жасай салады.
«Өзгелердің пікірі сіз үшін шындыққа айналмауы тиіс».
«Әр адамның өз шындығы бар».
«Қызғаншақтар үнемі дүрбімен қарайды: ол кішкентай нәрсені — үлкенге, ергежейліні — алыпқа, жорамалды — шындыққа айналдырады».
Айту мәдениеті: шындықты қалай жеткіземіз?
Шындықтың өзі ғана емес, оны айту тәсілі де маңызды. Кейде ең қиын нәрсе — шындықты бүкпесіз айту; кейде — қажет жерде үндемеудің емес, дәл сөз табудың жауапкершілігі.
«Егер айтар сөзің болмаса, шындықты айт».
«Менің әзілдеу тәсілім — шындықты айту. Бұл өмірде бұдан күлкілі нәрсе жоқ шығар».
«Шындықты ақтарыла айту — қиынның қиыны».
«Шындық — ащы һәм ажарсыз».
Қорытынды ой
Шындық — «қымбат» деп аталатындықтан ғана қымбат емес. Ол адамның арын сақтайды, қоғамның әділетін қорғайды, қателікті түзетеді.
Өтірік оңай, шындық қиын. Бірақ қиынның өзі — ең сенімді жол.