Туған жердің қадірін, Шетте жүргенде білесің
Мақал-мәтел бәйгесі: мақсат, міндет және құрылымы
Бұл іс-шараның негізгі мақсаты — оқушылардың білімге деген құштарлығын арттыру, ізденімпаздығын қолдау және білім деңгейін дамыту. Міндеті — мақал-мәтелдердің мағынасын терең ұғындырып, тіл мәдениетін қалыптастыру.
Жоспар
- 1-тур. Мақал-мәтел тақырыптары: Туған жер, Отан, сөз өнері.
- 2-тур. Мақал-мәтелдің жалғасын табу (тақырыбы: еркін).
- 3-тур. Тұрақты сөз тіркестерінің мағынасын ашу.
- 4-тур. Супер ойын: екі топтың басшыларына ортақ сұрақ.
Қатысушылар және шарт
Сайыс екі топтан тұрады: «Білгірлер» және «Тапқырлар». Әр топта 7 оқушыдан.
Шарт: Бірінші топ айтқан мақал-мәтелді екінші топ қайталамайды.
1-тур: Туған жер, Отан, сөз өнері
Бұл бөлімде әр топ кезекпен тақырыпқа сай мақал-мәтелдер айтады. Негізгі ой — туған жердің қадірін, елдің құнын және отансүйгіштікті сөзбен өрнектеу.
«Білгірлер»
- Отан — елдің айнасы, ел — ердің анасы.
- Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас.
- Туған жердің қадірін шетте жүргенде білесің.
- Жат жердің қаршығасынан өз еліңнің қарғасы артық.
- Елдің бәрі жақсы, өз елің бәрінен де жақсы.
«Тапқырлар»
- Отан үшін күрес — ерге тиген үлес.
- Отансыз адам — ормансыз бұлбұл.
- Туған жердің ауасы да шипа.
- Орағың өткір болса, қолың талмайды; Отаның берік болса, жауың алмайды.
- Ел іші — алтын бесік.
Тәрбиешінің түйіні
«Мақал — сөздің мәйегі». Құрғақ сөздің ғұмыры қысқа, сондықтан күнделікті өмірде мақал-мәтелдерді орнымен қолдану сөйлеуді көркемдеп, ойды дәл жеткізуге көмектеседі.
2-тур: Мақалдың жалғасын тап
Бұл турда қатысушылар тәрбиеші айтқан мақалдың бірінші бөлігін тыңдап, жалғасын дәл табуы керек. Мұнда есте сақтау, тілдік сезім және мағынаны тану қабілеті сыналады.
Сұрақ-жауап үлгілері
- Бал тамған тілден... у да тамады.
- Білімсіз өмір... сөнген көмір.
- Құлақтан кірген суық сөз... жүрекке барып мұз болар.
- Өзбектің кигенін ал... қазақтың мінгенін ал.
- Отансыз адам... ормансыз бұлбұл.
- Еңбек адамның... екінші анасы.
- Туған жердің қадірін... шетте жүргенде білесің.
- Жас жемісті жұлма... жас баланы ұрма.
- Армансыз адам... алысқа бармас.
- Жүз күн жәннаттан... бір күндік тіршілік артық.
- Көктен тіле... жерден өндір.
- Талап қылмай... мұратқа жетпес.
- Есектің жүгі жеңіл болса... жатаған болады.
- Білекті бірді жығар... білімді мыңды жығар.
Тәрбиешінің ойы
Ұлы афиналық шешен Демосфеннің тұжырымына сай, құр сөздің ғұмыры қысқа. Сондықтан сөз өнерін байытып, ойды көркем әрі дәл жеткізе білу маңызды. Ата-бабаларымыз да ойын астарлап, мақал арқылы ұлағат еткен.
3-тур: Тұрақты сөз тіркестері
Бұл бөлімде қатысушылар тұрақты сөз тіркестерінің мағынасын ашып, оларды дұрыс түсіндіруі керек. Тапсырма тілдік қорды ғана емес, ойлау дәлдігін де талап етеді.
Тіркестер
- Иығынан су кетті.
- Тонның ішкі бауындай.
- Сүт пісірім уақыт.
- Ат шаптырым жер.
- Таяқ тастам жер.
- Екі көзі төрт көз болды.
- Көз салды.
- Құлақ түрді.
- Тайға таңба басқандай.
Мағыналары
- —жолы болмады.
- —өте тату, айырылмас дос.
- —өте қысқа уақыт.
- —алыс жер.
- —жақын жер.
- —асыға күтті.
- —қарады, назар аударды.
- —тыңдады, зейін қойды.
- —анық, айқын.
Супер ойын: Төле би және Данагүл
Бұл кезеңде сұрақ топ басшыларына беріледі. Ойлануға 2 минут уақыт беріледі.
Оқиға желісі
Бір күні Төле би ұзақ сапарға шығып, жол үстінде Ақылбайдың үйіне тоқтайды. Үй иесі құрмет көрсетіп, дастархан жайып, алдына бас тартады. Төле би етті кесіп отырып, бір бөлігін аузына салып, құлақ пен таңдайды Данагүлге ұсынады.
Тапсырма: Төле би Данагүлге құлақ пен таңдайды қандай мақсатпен берді?
Жауаптың түйіні
Төле би Данагүлге таңдайды — дарынды, ақылды, шешен болсын деп берген. Ал құлақты — көп шешендік сөзді естіп, өсиет-өнегені елге таратсын деген ниетпен ұсынған.
Қорытынды
Әділқазылар жеңімпазды анықтағанша өнер көрсетіледі. Сайыс соңында тәрбиеші қатысушыларға алғыс айтып, мақал-мәтел бәйгесінің аяқталғанын хабарлайды.
Қысқа естелік
Мақал-мәтел — ұлттың ойлау мәдениеті мен өмірлік тәжірибесінің жинағы. Мұндай сайыстар балаларды сөздің салмағын сезінуге, ойын қысқа да нұсқа жеткізуге және тілдің көркемдігін бағалауға тәрбиелейді.