Тест сұрақтарын әзірлеу, оқушыларды тест сұрақтарына дайындау және тапсыру мәселелеріне қатысты біраз тәжірибе жинақтап қалдық
Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың: «Бүгінгі күн — талантты, жігерлі, өзіне сенетін адамдардың уақыты» деген сөзін осы жазбама эпиграф етемін.
Қазақстан Республикасының білім беруді дамыту тұжырымдамасында жоғары білімді дамытудың негізгі үрдісі ретінде мамандар даярлау сапасын арттыру, ғылыми-зерттеу қызметімен ықпалдастырылған инновациялық білімді дамыту, сондай-ақ жоғары оқу орындары зерттеулерінің әлеуметтік сала мен экономиканың қажеттіліктерімен тығыз байланысын күшейту міндеттері айқындалған.
Демек, бүгінгі білім беру кеңістігіндегі басты мәселе — білім мазмұнына жаңалық енгізудің тиімді әдістерін табу және оларды жүзеге асыра алатын болашақ мамандарды даярлау. Білімді ұрпақ — білімді ұстаздан қалыптасады. Сондықтан саналы білім беру тікелей оқыту сапасына байланысты болғандықтан, мұғалімнің кәсіби деңгейі мен біліктілігін көтеру әрдайым назарда болуы тиіс.
Жаратылыстану-математика бағыты пәндері бойынша ҰБТ-ға даярлаудың ерекшелігі
Болашақ маман кім, ол қандай болу керек? Әрине, ол — бүгін біздің алдымызда білім нәрімен сусындап отырған шәкірт. Ертең алтын ұясынан ұшып, жаңа өмірге қадам басатын оқушыларды ұлттық бірыңғай тестілеуге (ҰБТ) қалай даярлап жүрміз? Осы тұста ҰБТ енгізілгеннен бері жоғары сынып оқушыларын тестке дайындауда қолданатын әдіс-тәсілдерімді жүйелеп ұсынғым келеді.
Теория толық меңгерілгеннен кейін, қайталау жұмыстарына және оны түрлендіріп ұйымдастыруға ерекше мән берген дұрыс. Себебі тест сұрақтары негізінен оқулық материалдарынан құралады. Сондықтан дайындық 6–11-сынып оқулықтары бойынша жүйелі жүргізіледі. Сонымен қатар дидактикалық материалдар, хрестоматия, жұмыс дәптерлері, атлас пен кескін карталарды тиімді пайдалану оқушы білімін тереңдетеді.
ҰБТ: мақсат, рөл және мұғалім жауапкершілігі
Ұлттық бірыңғай тестілеу — білім сапасының маңызды көрсеткіші. Ол 2004 жылдан бастап елімізде сапалы білім алуды қамтамасыз ету мақсатында енгізілді. ҰБТ-ның негізгі мақсаты — мектеп бітіруші түлектердің негізгі пәндер бойынша бағдарламаны қаншалықты меңгергенін анықтау.
ҰБТ жүйесі жыл сайын жетілдіріліп келеді. Әр жылғы тест форматы мектепте қалай оқытып жатқанымыз бен түлектен қандай нәтиже күтілетіні арасындағы алшақтықты айқындап береді. Бұл жағдай әр мұғалімнен ҰБТ-ға даярлаудың тиімді әдіс-тәсілдерін кәсіби деңгейде меңгеруді талап етеді.
Негізгі қағида
ҰБТ — мемлекеттік құжат саналатын оқу бағдарламасына сүйенеді. Оны толық меңгеру — оқушының, меңгерту — мұғалімнің басты міндеті. Мектеп осы арқылы баланы ертеңгі өмірге дайындап, болашақ мамандық таңдауға негіз қалайды.
Психологиялық дайындық: жоғары ұпайдың жасырын факторы
Жақсы нәтиже үшін мұғалімнің маңызды міндетінің бірі — оқушыны психологиялық тұрғыдан дайындау. Емтихан кезінде оқушы қиын сұраққа тіреліп қалмауы үшін алдымен жеңіл сұрақтарға жауап беріп, содан кейін күрделірек тапсырмаларға көшуге дағдылануы керек.
Ең маңыздысы — оқушыны тек тест арқылы емес, бүкіл оқу бағдарламасын түсініп, жауаптарды «сезіне білуге» үйрету. Тек жаттауға сүйену көбіне жауаптардың барлығы «дұрыс сияқты» көрініп, шатасуға алып келеді.
География пәні бойынша дайындық: неге қиын және қалай жеңілдетеміз?
Географияны оқытудағы басты мақсат — өз Отаны Қазақстанның дамуына үлес қоса алатын, жан-жақты жетілген, қоғамдағы орнын түсінетін, білімге құштар азамат тәрбиелеу. Бұл міндетті орындауда ҰБТ-ға жан-жақты дайындық үлкен рөл атқарады.
Еңбек жолымды бастаған 2011–2012 оқу жылдарынан бері география пәнін таңдаған оқушылар аз болған жоқ. География күрделі пән: хронология, адам аттары, климаттық белдеулер, сандық мәліметтер көп. Сондықтан күнделікті құрастырылатын тест түрлері оқушыны ынталандырып, қызықтырып, ойландыратындай болуы қажет.
Жаттау емес, түсіну: тақырыпты қайталаудағы тиімді жұмыс түрлері
1) Есімдермен жұмыс
- Х. Колумб
- Ф. Магеллан
- Ш. Уәлиханов
- Д. Кук
- С. Дежнев
- А. Тасман
2) Сандармен жұмыс
Бұл жұмыс міндетті түрде дәптерде орындалады: әр санға қысқаша түсіндірме жазылады. Мысалы, 3000 саны бірнеше мағына беруі мүмкін: 3000°С — ядроның орташа температурасы, 3000 — минералдар саны сияқты.
3) Жылдармен жұмыс
Есте сақтауды жеңілдету үшін жылдарды сыныптар бойынша немесе тақырыптарға бөліп топтастырып беремін.
4) Термин сөздермен жұмыс
Кейбір терминдер әртүрлі тақырыпта қайталана береді. Мысалы, «абсолют» сөзі: абсолют биіктік, абсолют ылғалдылық ұғымдарында кездеседі.
5) Қысқарған сөздермен жұмыс
Тест сұрақтарында қысқарған сөздер көбіне халықаралық ұйымдарға қатысты болады. Бұл блок оқушының дүниетанымын кеңейтіп, халықаралық ұйымдар туралы білімін тексеруге көмектеседі.
Оқушыға арналған қысқа нұсқаулық
- 1 Тақырыпты алдымен оқулықтан қарау.
- 2 Сабақты зейін қойып оқып, маңызды тұстарын дәптерге жазып отыру.
- 3 Тақырыпқа қатысты сұрақтарға жауап беруге ұмтылу.
- 4 Дайындықта мектепте де, үйде де сұрақ-жауап әдісін қолдану.
- 5 Алдымен қате жауаптарды сызып тастау арқылы дұрыс жауапқа жақындау.
- 6 Тесті үнемі жаттап алу шатастыруы мүмкін екенін ескеріп, түсінуге сүйену.
Қосымша сабақ: жүйелі дайындықтың өзегі
Мектебімізде 11-сынып оқушыларын ҰБТ-ға дайындау үшін оқу жылының басында әр пәнге қосымша сабақ кестесі бекітіледі. Қосымша сабақ — дайындықтың тиімді жолы: оқушының білімін тереңдетеді, пәнге қызығушылығын арттырады, еңбекқорлық пен жауапкершілікке тәрбиелейді. Күтілетін нәтиже — ҰБТ-да жоғары көрсеткіш.
Қосымша сабақта жұмыс түрлері күнделікті сабақтан өзгеше ұйымдастырылады: жаңа материалдар, өзге тәсілдер қолданылады. Қазіргі заманғы технологиялардан проблемалық оқыту, деңгейлеп-саралап оқыту, ойын элементтері, тірек-сигналдары арқылы оқытуды жиі пайдалануға болады.
Екі дәптер әдісі
- 1-дәптер: тақырыптарды қайталау.
- 2-дәптер: тест жұмыстары.
- Әр тақырыптық, аралық бақылаудан кейін міндетті түрде қатемен жұмыс жүргізіледі.
- Әр тесттен кейін сол күнгі балл жазылып, ілгерілеу динамикасы бақыланады.
Жұмыс жоспарының негізгі бағыттары
| Бағыт | Жауапты | Жиілігі |
|---|---|---|
| Дайындық жоспарын құру және бекіту | Пән мұғалімі | Оқу жылы басында |
| Кәсіби бағдар («Менің мамандығым») диагностикасы, кеңес | Пән мұғалімі, психолог | Ай сайын |
| Оқу-әдістемелік құралдармен жүйелі жұмыс | Пән мұғалімі | Жыл бойы |
| Тест нәтижесін талдау | Пән мұғалімі | Апта сайын |
| Әр оқушыға жеке түзету жұмыстарын енгізу | Пән мұғалімі | Қажетіне қарай |
| Төмен ұпай алған оқушымен жеке жұмыс | Пән мұғалімі | Үнемі |
| Электрондық тестпен жұмыс | Пән мұғалімі | Үнемі |
| Аралық бақылау/сынама тест өткізу | Пән мұғалімі | Апта сайын |
Практикалық тапсырмалар: сәйкестендіру, толықтыру, хронология
Сұрақ-жауап әдісі
Әр сабақ сайын өтілген тапсырмалар бойынша сұрақ-жауап әдісін қолдану оқушының түсіну деңгейін бірден көрсетеді және олқылықты дер кезінде түзетуге мүмкіндік береді.
Сәйкестендіру тесті
Бұл тест түрі таным қабілетін жетілдіріп, шығармашылық ізденісті арттырады, есте сақтауды дамытады. Климаттық белдеулерді, өзен-көлдерді, даталарды араластырып беріп, дұрыс жұптастыру ұсынылады.
Мысал (үлгі):
Ескерту: үлгі көрсетілім үшін берілді; нақты нұсқада деректер бірмәнді және тексерілген болуы тиіс.
Толықтыру және хронология
Толықтыру тестілерінде мәтіндегі бос орындарға қажетті сөздер қойылады немесе көп нүктенің орнына жауап жазылады. Ал хронологиямен жұмыс географиялық ашылуларды, негізгі кезеңдерді есте сақтауға дағдыландырады.
Тестке дайындық барысында қолданылатын әдіс-тәсілдердің шегі жоқ. Әр мұғалім өз тәжірибесіне, сыныптың деңгейіне, оқушының қажеттілігіне қарай тәсілдер мен көрнекіліктерді түрлендіре алады. Ең бастысы — мұғалім тапсырманың логикасын терең түсініп, оны оқушыға дұрыс жеткізе білуі.
Мұғалім–ата-ана–оқушы серіктестігі
Оқушыларды ҰБТ-ға дайындау — бүгінгі күннің маңызды мәселелерінің бірі. Мұғалім ата-анамен бірге оқушының 11 жыл бойы алған білімінің жоғары нәтижеге жеткенін қалайды. Ол үшін мұғалім, ата-ана және оқушы арасында тығыз байланыс қажет.
Ата-ана баласының мектепте алған білімін үйде қайталап, бекітуіне жағдай жасауы тиіс. Үйдегі дайындықта оқушы мынаған ерекше мән бергені дұрыс:
- Тек жаттап алумен шектелмеу.
- Оқулықпен тұрақты жұмыс жасау.
- Мұғалім берген бағыт-бағдарды өз бетінше ізденіспен толықтыру.
- Бос уақытты тиімді жоспарлауға дағдылану.
Қорытынды ой
Жастардың мектеп бітіріп, жоғары оқу орындарына түсуі — еліміз үшін стратегиялық маңызы бар мәселе. Қорытындылай келе, оқытып отырған пәнімізді тамырға, мұғалімді бұтаққа, оқушыны гүлге теңеуге болады. Сол гүлді жайқалтып өсіру, әсем қалпында сақтау — біздің басты міндетіміз.
Талапты дұрыс қоя білгенде ғана нәтиже көңіл қуантарлық болады. Түрлі әдіс-тәсілдерді тиімді үйлестіріп, сабақтарды түрлендіре өткізу оқушының білімін кеңейтіп, бекітіп, ҰБТ кезінде жоғары жетістікке жетуіне нақты ықпал етеді.