Қыста қысыл, Жазда жазыл
Жаз бен қыстың ырғағы: шаруаның ойы, жердің сыры
Қазақы тәмсілдер жыл мезгілдерін тек ауа райы ретінде емес, тіршіліктің тәртібі, еңбектің өлшемі, алдын ала қамданудың мәдениеті ретінде суреттейді. Жаз — жинақ пен кеңдік, қыс — сынақ пен ықшамдық. Осы ойлар қысқа ғана жолдармен өмірлік ереже болып қатталған.
Қамдану қағидасы
«Қыс азығын жаз жина» деген сөз — уақытты танып, еңбек пен қорды мезгілімен үйлестіру. Жазда жиналған шөп — қыста мал азығы, жазда жиналған дән-түйір — қыста бала азығы.
Құрал мен көліктің қамы
Тіршілікке лайықталып айтылған нақылдарда қажеттілік бірінші орынға шығады: «Қыс арбаңды сайла, жаз шанаңды сайла». Яғни әр маусым өз дайындығын ертерек талап етеді.
Жер мен жауынның берекесі
Табиғаттың тілін таныған сөздер қыс пен көктемді жердің күйімен байланыстырады: «Қысың қарлы болса — жер семіз, көктемің жаңбырлы болса — дән егіз». Қысқы қар мен жазғы жаңбыр — жерге жауған нұр, өнім мен тоқшылықтың табиғи бастауы.
«Жаздың қамын қыс ойла — бір ойлама, үш ойла».
Бұл тіркес асығыстықтан сақтандырып, тәуекелді есеппен тең ұстауды еске салады.
Шаруаға түсер салмақ
Маусым мінезі еңбек адамына да әсер етеді: «Шаруа жазда жазылады, қыста қысылады». Жаз — кең тыныс, іс алға жүретін кезең; қыс — үнем мен төзімді талап ететін уақыт. Сондықтан «Қыс — қысыл, жаз — жазыл» деген ой талай мәрте қайталанып, өмірлік қорытындыға айналған.
Көш-қон мен қону тәртібі
- Малды қыста құмға, жазда шымға айда — малға жайлы қонысты мезгілімен таңда.
- Жазда сайға қонба, қыста қырға қонба — қауіп пен қолайлылықты жер бедерімен өлше.
- Биік таудың басы — қыс, баурайы — жаз: табиғатта мезгілдің ізі әр жерде әрқалай білінеді.
Қыс мінезі
- «Қыстың көзі — қырау»: қыстың қатал шегі де бар, сақтық та керек.
- «Бір қарға қыс келмес»: бір белгімен кесім жасамай, жағдайды тұтас бағала.
- Қыс аязымен, жаз самалымен — әр мезгілдің өз сыйы да, сыны да бар.
Оттың жылуы, үнемнің құны
Қыста алау — үйдің көркі, бірақ ол да еңбекпен келетіні айтылады. «Қыстың демі — кедейдің кебіні» деген сөз қыстың ауыртпалығын ашық жеткізсе, «Қыстағы алаудан көктемдегі шуақ артық» деген тіркес үміттің, жеңілдеудің мезгілі де болатынын аңғартады.
Маусымның сабағы
Үркер туған айлардың бәрі қысқа жақын деп есептеліп, мезгіл есебі жұлдызға да қаралған. Қыс дауылдатып, қарлата келсе — көктем көлдетіп, жауындатып келеді. Яғни табиғаттың алмасуы — бірінің артынан бірі келетін заңдылық.
Негізгі ой
Қамды жазда жаса
Табиғат өлшемі
Қар мен жаңбыр — нұр
Тәжірибе
Жер мен қонысты таны
Осы нақылдардың барлығы бір арнаға тоғысады: мезгілді тану — тіршілікті тану. Жазда жинағаның қыста қорған, қыста көргенің келесі жазға сабақ.