Қызыл мия тұнбасын әзірлеу
Қызыл мия — дертке дауа, емге шипа
Табиғат — тұнған байлық. Емдік қасиеті бар өсімдіктердің пайдасы мен қолданылу жолдарын зерттеу адамның табиғатқа деген қызығушылығын арттырып, жауапкершілігін күшейтеді.
Тақырып
Қызыл мияның шипасы
Қасиеті, құрамы, қолданылуы және қауіпсіздігі.
Өңір
Сыр бойы
Қызылорда — өсімдік қоры мол аймақ.
Ұстаным
Сақтау және ұқыпты пайдалану
Табиғат байлығы — келер ұрпақтың аманаты.
«Сыр — Алаштың анасы… Бұл дала Қорқыт бабамыздың, Жанқожа мен Бұқарбай батырларымыздың, Мұстафа Шоқайдың, сыр үлейі Тұрмағанбеттің, ақын Әбділда мен Нартайдың және тағы талай ардақты перзенттің туған өлкесі. Сондықтан Қызылорда — күллі қазақ үшін қасиетті ортақ жер».
Кіріспе: флора және дәрілік өсімдіктер
Жер бетіндегі барлық өсімдіктер жиынтығын өсімдік жамылғысы немесе флора деп атаймыз. Қазіргі кезде әлемде шамамен 0,5 миллионға жуық өсімдік түрі бар деп есептеледі. Қазақстан аумағында шамамен 6000 өсімдік түрі кездеседі.
Өсімдіктер пішінімен, құрылысы және өмір сүру ұзақтығымен, көбею ерекшеліктерімен бір-бірінен ажыратылады. Олардың ең ортақ белгісінің бірі — жасыл түс, ол хлорофиллге байланысты. Өсімдіктердің тіршілік үшін ең үлкен маңызы — оттегін бөлуі.
Дәрілік өсімдіктерді дайындаудың негізгі қағидалары
- Өсімдіктің қай бөлігін қашан жинау керегін білу маңызды: әр бөліктегі әсерлі заттардың мөлшері бірдей болмайды.
- Кейбір өсімдіктер таңертең, кейбірі кешке, ал кейбірі гүлдеуге дейін немесе гүлдеу кезінде жиналады.
- Дайындау көбіне құрғақ әрі жылы күндері, түстен кейін жүргізіледі.
Сыр өңірі және өсімдік алуандығы
Қызылорда облысы Тұран ойпатының жазық алқабында орналасқан. Шығысында — Қаратау, солтүстік-батысында — Қарақұм, оңтүстік-батысында — Қызылқұммен шектеседі. Облыс аумағы 226,0 мың км², бұл республика аумағының 8,3%-ын құрайды.
Облыс көлемінде 756–819 аралығында мәдени және жабайы өсімдіктер түрі өседі. Қазақстандағы өсімдік түрлері 5754 деп есептелсе, облыс флорасы соның 15–16%-ына тең.
Мал азықтық
212
түр (шамамен 30,7%)
Шипалы (дәрілік)
54
түр (шамамен 7,8%)
Балдық
92
түр
Ерте заманнан бері адамдар аурудың алдын алу және емдеу үшін табиғат байлығын пайдаланған. Дәрілік өсімдіктердің қасиеттері Ежелгі Египет, Үндістан, Қытай, Грекия сияқты өркениеттерде жақсы белгілі болған.
Қызыл мияның сипаты
Қызыл мия — бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның шөл, шөлейт және далалы аймақтарында өседі, Қызылорда облысының барлық өңірінде кездеседі.
Морфологиялық белгілері
- Биіктігі
- 80–120 см
- Бұта диаметрі
- шамамен 48 см
- Тамыр мойны
- шамамен 2 см
- Тамыр жүйесі
- жер астына 152 см-ге дейін тереңдейді; ылғалды жер асты суынан алады
- Сабағы
- тік, бұтақталған
- Жапырағы
- тақ қауырсынды; қандауыр, сопақша-жұмыртқа тәрізді
- Гүлі
- күлгін немесе ашық күлгін; шашақ гүлшоғыр
- Жемісі мен тұқымы
- құрғақ бұршаққап; тұқымы топырақта 3 жылға дейін сақталады
Гүлдеу және көбеюі
Қызыл мия тұқым арқылы көбейеді. Маусым–шілде айларында гүлдеп, шілде–тамызда жеміс салады. Піскен бұршаққап тігісі бойымен қақырап ашылып, тұқымын шашады. Бір өсімдік жылына бірнеше жүздеген ұрық бере алады.
Жинау және кептіру
Дәрілік мақсатта көбіне 3–4 жылдық өсімдіктің тамыры жиналады. Жинау кезеңі — күздің соңы немесе ерте көктем.
Дайындау қадамдары
- 1 Тамырдың топырағын қағып, салқын сумен жуыңыз.
- 2 Таза сумен 1–2 күн шайып, толық тазартуға мән беріңіз.
- 3 Тазартылған тамырды 30–35 см ұзындықта бөліктерге бөліңіз.
- 4 30–40°C температурада кептіргіште немесе күн көзінде кептіріңіз.
Дұрыс кептірілген тамыр 10 жылға дейін сақталуы мүмкін.
Қызықты деректер
Ежелгі деректерде қызыл мия тамырының шипасы жиі аталады. Б.з.д. V ғасырда грек тарихшысы Геродот бұл тамырды «мың сан дертке дауа» деп сипаттағаны туралы мәлімет бар. Сақтар (скифтер) оны ерекше құрметтеп, құнды тамыр санатына қосқан деген де деректер кездеседі.
Қытай дәстүрі
Қызыл мия тамыры дәрі-дәрмек пен препараттар жасауға кең қолданылған, жоғары бағаланған.
Тибет түсінігі
«Ұзақ өмірдің сиқырлы тамыры» ретінде бағаланып, қайнатпасы сергектік үшін пайдаланылған.
Ежелгі Египет
Қайнатпа ішу және тұнбасы қосылған сумен жуыну дәстүрі болғаны айтылады.
Ескерту: тарихи сипаттамалар халықтық дереккөздерге сүйенеді; медициналық тұрғыдан дәлелденген әсерлер үшін ғылыми зерттеулер мен дәрігер кеңесі қажет.
Өсу ортасы және химиялық құрамы
Қызыл мия егістікке жақын далалы жерлерде және өзен жағалауларында өседі. Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияда, сондай-ақ Ресейдің оңтүстігі мен Солтүстік Кавказда да кездеседі. Қазақстанда Сырдария, Жайық, Іле, Шу, Қаратал өзендерінің алқаптарында өседі.
Тамырындағы негізгі заттар
Осы құрамына байланысты қызыл мия медицинада да, тамақ өнеркәсібінде де қолданылады. Жапырағы мен сабағы ертеден мал азығы ретінде пайдаланылып келеді.
Маңызы және қолданылуы
Қызыл мия тамыры — дәрі жасауға пайдаланылатын бағалы шикізат. Оның тәттілігі қанттан шамамен 50 есе жоғары, ал өте күшті сұйылтылғанда да тәтті дәмі сезіледі.
Химиялық құрамына қатысты деректер
- глицирризин (кальций және калий тұздары) — шамамен 23%
- флавоноидтар — шамамен 27%
- крахмал — шамамен 34%, целлюлоза — шамамен 30%
- фруктоза мен глюкоза — аз мөлшерде
- эфир майы, органикалық қышқылдар және дәрумендер
Медицинадағы қолданылуы
Суық тию, жөтел, тыныс алу жолдары, асқазан-ішек жайсыздықтарында мия тамыры қайнатпа немесе сироп түрінде қолданылғаны айтылады. Флавоноидтарға бай болуы бауыр қызметін қолдауға, жүрек-қан тамыр жүйесінің жұмысын жақсартуға және холестерин деңгейін төмендетуге ықпал етуі мүмкін деген пікірлер бар.
Ескерту: емді ұзақ жүргізу және мөлшерлеу мәселесінде дәрігер кеңесі қажет.
Тамақ және өндіріс
Жағымды иісіне байланысты қызыл мия тамыры конфет, сироп, алкогольсіз сусындар, квас секілді өнімдерде дәмдеуіш ретінде қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар кофе, какао, компот, маринад, халва, карамель, шоколад, қара және көк шай әзірлеуде пайдаланылғаны көрсетіледі.
Тоқыма өнеркәсібінде бояу алуда, косметикада теріні қорғауға арналған құрамдарда қолданылуы да айтылады.
Тұнба, сироп және халық медицинасындағы тәсілдер
Қызыл мия тұнбасы (су негізіндегі)
Құрамы
- 1 ас қасық мия тамыры
- 0,5 л су
Дайындау және қабылдау
10 минут қайнатып, жарты стақаннан күніне 4 рет, тамақтан кейін ішеді. Емделу ұзақтығы 3–4 апта. 1–1,5 ай үзілістен соң жалғастыруға болады.
Бұл — халықтық рецепт. Созылмалы аурулар, жүктілік, дәрі қабылдау жағдайында міндетті түрде маман кеңесін алыңыз.
Жөтелге арналған тұнба
1 ас қасық қызыл мия тамыры мен 1 ас қасық өгейшөпті араластырып, қайнаған су құйып, 30 минут тұндырады. Алынған тұнбаны аз-аздан, жиілетіп ішу тәсілі халық арасында қолданылған.
Қызыл мия ұнтағы қосылған шербет (дәмтәтті ұсыныс)
Құрамы
- Алма пюресі — 300 г
- Лимон шырыны — 300 г
- Өрік дәні — 50 г
- Жұмыртқа уызы — 2 дана
- Мия тамыры ұнтағы — 2 ас қасық
Дайындау
Алма пюресі мен лимон шырынын араластырып, уызын қосады. Қоспаны 2–3 сағат тоңазытқышта ұстайды. Пайдаланар алдында өрік дәні мен мия ұнтағы араласқан қоспаны үстіне жағады.
Мия ұнтағын қамыр илеуде ұнға және ыстық тағамдарға аз мөлшерде қосуға да болады.
Ғылыми және халықтық медицинада қолданылуы
Халық медицинасында қызыл мия тамыры стресс кезінде, операциядан кейінгі әлсіреуде, жазылуы қиын жараларда, сондай-ақ ұмытшақтық, қант диабеті, қалқанша без ауруларында қолданылғаны айтылады. Қолдану түрлері: тұнба, қайнатпа, ұнтақ.
Спирттік тұнба (халықтық тәсіл)
1 шай қасық тамыр ұнтағын 0,5 л спиртке салып, 10–12 күн қараңғы жерде ұстайды. Күн сайын шайқап тұрады. Дайын тұнбаны қайнаған сумен араластырып, күніне 3 рет 30 тамшыдан қабылдау тәсілі көрсетіледі.
Бұл тәсіл қауіпсіздік тұрғысынан әр адамға жарай бермейді. Дәрігердің рұқсатынсыз қолданбаған дұрыс.
Сироп әзірлеу (халықтық нұсқа)
1 шай қасық мия тамыры ұнтағын 10 мл қант шәрбатымен араластырып, үстіне 15 тамшы спирт тамызады. Күніне 4 рет 1 қасықтан ішу тәсілі айтылады.
Ауыздағы жағымсыз иіске
1 ас қасық мия тамырын 1 стақан суға араластырып, дайын тұнбамен таңертең және кешке тамақты шаю ұсынылады.
Балаларға қолдану туралы
Ересектеу балаларға шай түрінде ішкізуге немесе мияның кішкене бөлігін «сағыз» сияқты шайнауға болатыны айтылады. Алайда мөлшер міндетті түрде салмаққа қарай реттелуі керек.
Мөлшерлеу мысалдары (мәтіндегі дерек)
- 20–30 кг1/3 бөлігі
- 30–35 кг1/2 бөлігі
- 35–45 кг2/3 бөлігі
Балаларға күніне 1 реттен артық бермеу ұсынылады. Кішкентай балаларға қолданбау керектігі ескертіледі.
Кері әсерлері және шектеулер
Қызыл мияны орынсыз қолдану ағзаға кері әсер етуі мүмкін. Мәтіндегі ескертулер бойынша төмендегі жағдайларда қолданбау ұсынылады:
- жүктілік кезінде
- бауыр аурулары бар науқастарға
- қан қысымы жоғары болғанда
- көз аурулары кезінде
Денсаулық жағдайыңызға сай нақты шешімді тек дәрігер қабылдайды. Өзін-өзі емдеу қауіпті болуы мүмкін.
Қызыл мияны қорғау: өзекті мәселе
Қызыл мияның зерттелуіне түрткі болған басты себептердің бірі — қорының азаюы. Қызыл мияның елеулі бөлігі Қызылорда аумағында өссе де, оны тиімді әрі жауапты пайдалану әлі де жүйелене қойған жоқ.
Неге бұл қауіпті?
- Ірі құрылыс және шаруашылық жұмыстары кезінде өсімдіктердің табиғи өсетін жерлері бұзылып, қызыл мияның бір бөлігі жойылуы мүмкін.
- Тамырын қопарып, бақылаусыз жинау өсімдіктің қайта қалпына келуін күрт қиындатады.
- Экожүйелік байланыстар бұзылса, зиянкестердің қорек тізбегі де өзгеруі ықтимал.
Қызыл мия — тамырын тереңге жіберетін көпжылдық өсімдік. Тамырын түбімен жұлған жағдайда оның қайта өсуі мәселелі. Табиғи тепе-теңдікке әсері болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар да бар.
Болашақ жоспар және өндірістегі мүмкіндіктер
Қызыл мия — ауруға ем, дертке дауа, қасиеті мол өсімдік. Соңғы жылдары өңірде қызыл мияны терең өңдеуге бағытталған бастамалар қолға алына бастады. Биыл Қызылорда облысының Жалағаш ауданында қызыл мия тамырын терең өңдейтін зауыттың іргетасы қаланғаны айтылады.
Жоба туралы негізгі деректер (мәтіндегі мәлімет)
Өндіріс
- Өңдеу қуатыжылына 22 000 т
- Егіс жоспары2000 га
- Қор көлемі80 000 га
Нарық және өнім
- Негізгі өнім — қызыл мия тамырының ерітіндісі
- Экспортқа бағытталуы мүмкін
- Сұраныс бар елдер ретінде Германия, АҚШ, Түркия, Жапония аталады
Өңір үшін ықтимал пайда
- жергілікті халыққа тұрақты жұмыс орындары
- бюджетке түсетін қосымша кірістер
- ел экономикасын әртараптандыруға үлес
- Қызылорданың табиғи бренді ретінде танылуына мүмкіндік
Сыр елі «Жыр елі» атанған. Күрішімен, Байқоңырымен, мұнай-газ әлеуетімен танылған өңірдің қатарынан қызыл мия өнімі де лайықты орын алса, бұл табиғи байлықты тиімді игерудің бір үлгісі болар еді.
Қорытынды ой
Қоршаған орта — жер бетінің сәулеті, елдің дәулеті. Жасыл әлемге аялы алақан мен жылы жүрек қажет. Табиғатты көздің қарашығындай қорғау — ортақ міндет.
Табиғат байлығын сақтау арқылы келер ұрпаққа өз үлесін аманат ете аламыз. Қызыл мияны ұқыпты пайдалану, қорын қалпына келтіру және заңды, жауапты өндіріс мәдениетін қалыптастыру — бүгінгі күннің маңызды ісі.
Автор туралы
Тынымкүл Жүсүпова Мәдиқызы — №44 орта мектептің бастауыш сынып мұғалімі.
Қызылорда облысы, Қазақстан Республикасы