Айла алтау, Ақыл жетеу
Ақыл туралы нақылдар
Қазақ сөз өнерінде ақыл, ой, білім, тіл, әділдік және мінез туралы түйінді ойлар қысқа да нұсқа нақылдармен беріледі. Төмендегі жолдар — ақылдың қадірін, ашудың зиянын, білімнің пайдасын және адамдықтың өлшемін еске салатын қанатты сөздер топтамасы.
Ақылдың мәні мен қадірі
Адамның жүзі — ақылдың айнасы.
Ақыл — арман, ой — өріс.
Ақыл айнымас, алтын шірімес.
Ақыл шыңы — даналық.
Ақыл азбайды, білім тозбайды.
Ақыл ердің қорғаны.
Білім, ой және даналық
Білім — бұлақ, ақыл — жағалай біткен құрақ.
Ақыл — дария, ой — теңіз.
Білімдіден ақыл шығар, ақылды қарттан нақыл шығар.
Айтар нақылы жоқтың, табар ақылы жоқ.
Ақылды елден сұра, дақылды жерден сұра.
Қазан қайнап тұрса, ақыл сайрап тұрады.
Нақылдарда білім мен ой адамды кеңейтетін күш ретінде айтылады: біреуі — бастауы, біреуі — арнасы. Ақылдың ең биік межесі — даналық, ал даналық көп жағдайда тәжірибе мен зерденің тоғысынан туады.
Тіл, сөз және орта
Ақыл көркі — тіл, тілдің көркі — сөз.
Айғайлы жерде ақыл аз.
Майда сөйлеп, ірі шық — ақылдының бірі шық.
Ақылдының айналасы — гүлстан.
Әділдік, адамдық және сұлулық
Ақыл тек ойдың қуаты ғана емес, адамдықтың өлшемі ретінде де көрінеді. Әділдікпен ұштасқан ақыл — қоғамды түзейтін күш.
Ақыл азбайды, әділдік тозбайды, арамдық озбайды.
Сұқтанба қапыда “сұлу” деп құр бетке: адамдық — ақылда, сұлулық — жүректе.
Тәрбие мен тәжірибе: отбасы және үлкеннің сөзі
Әкеден — ақыл, анадан — мейір.
Ағадан — ақыл, атадан — нақыл.
Қой асығы демей-ақ, қолыңа толса — сақа тұт; жасы кіші демей-ақ, ақылы асса — аға тұт.
Талабы жоқ жас ұл — жалыны жоқ шоқпен тең.
Ашу мен сабыр: ақылды сақтау
Ашу келсе — ақыл кетер.
Ашу — дұшпан, ақыл — дос. Ақылыңа ақыл қос.
Ашу асып жүрген жерде, ақыл қашып жүреді.
Мастық шалқығанда, ақыл тартылар.
Аш ақылмен тоқ болмайды.
Ақыл — дос, ашу — дұшпан.
Айла мен ақыл: тепе-теңдік туралы
Айла — алтау, ақыл — жетеу.
Айла мен ақыл қосылса — алдырмайтын екеу.
Аз жақсылық — ақылды тең етеді, көп жақсылық — ақылды кең етеді.
Бұл ойлар айланы ақылдан жоғары қоймайды: айла — тәсіл, ал ақыл — бағыт. Екеуі әділдікпен және сабырмен ұштасқанда ғана адамды ұтқызбайды.
Көру, есту және зерде
Көзі жоқ, құлағы сау адамның ақылы толады.
Құлағы жоқ, көзі сау адамның ақылы солады.
Ескерту сөздер: орынсыз ақылдың құны
Жаманға айтқан ақылың — далаға атқан оқпен тең.
Аш адамның ақылы астан әрі аспайды.
Жау жоқта — батыр көп, дау жоқта — ақыл көп.
Нақыл сөздің түйіні бір: ақыл — өмірлік серік. Ол тілмен көріктенеді, біліммен толығады, әділдікпен биіктейді; ал айғай, ашу, масаттану секілді күйде әлсірейді.