Қазақша рефераттар

Төсеніш бұйымдарын ата

Қазақ халқының қолданбалы өнері: негізгі түрлері мен оқу мақсаты

Қазақтың қолданбалы өнері — тұрмыстық қажеттілік пен әсемдік талғамды бір арнаға тоғыстырған бай мұра. Төсеніш бұйымдар, ағаштан жасалған тұрмыстық заттар және зергерлік әшекейлер халықтың өмір салтымен бірге дамып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.

Сабақтың мақсаты

Қазақтың қолданбалы өнеріне қатысты аяққап, қоржын сияқты бұйымдардың жасалу ерекшеліктерін, сондай-ақ зергерлік және ағаш бұйымдары туралы негізгі түсініктерді қалыптастыру.

Міндеттері

  • Білімділік: өз бетімен меңгерген білімді тереңдету.
  • Тәрбиелік: ұлттық өнерге қызығушылықты арттыру, әсемдікке тәрбиелеу.
  • Дамытушылық: өнерді уақыт пен қоғам өзгерістерімен байланыстыра түсіндіруге машықтандыру.

Ұйымдастыру

  • Типі: жаңа материалды меңгерту.
  • Әдісі: сұрақ-жауап, әңгіме.
  • Ұйымдастыру кезеңі: 1–2 минут (түгелдеу).

Көрнекіліктер

ұлттық бұйымдар қоржын тұскиіз топтастыру қағазы бағалау парағы фишкалар

Қазақтың ұлттық бұйымдарының негізгі топтары

Қазақ қолданбалы өнерін шартты түрде бірнеше бағытқа біріктіруге болады: тоқыма және киіз бұйымдары, ағаш бұйымдары, зергерлік әшекейлер.

Тоқыма және киіз бұйымдары

киіз тұскиіз текемет сырмақ қоржын алаша аяққап тұтқыш

Ағаш бұйымдары

сандық кебеже адалбақан

Зергерлік бұйымдар

сырға білезік сақина бойтұмар алқа

Халық даналығында «Өнер — өмірдің өзіңдей мәңгілік» деген ұғым бар. Қолөнер бұйымдары — күнделікті тұрмысты жеңілдетіп қана қоймай, ұлттық эстетиканы танытатын мәдени код.

1) Төсеніш және тұрмыстық киіз-тоқыма бұйымдары

Тұскиіз

Тұскиіз — сәндік мақсатта төсектің тұсына ілетін үй жиһазы. Оны жасау үшін нығыз басылған жұқа киіз таңдалып, беті түрлі түсті барқыт, жібек, шұға секілді маталармен көмкеріліп, ою-өрнек тігіледі.

сәндік қабырға бұйымы киіз негіз кесте, ою-өрнек

Текемет

Текемет — бетіне түрлі түсті ою-өрнек басылған киіз. Жүн боялып, өрнек салынып, киіз басу әдісімен тұтасып шығарылады.

киіз басу түсті өрнек

Сырмақ

Сырмақ — киізден сырып, оюлап жасалатын төсеніш. Әдетте екі түсті киіз оймаланып немесе матадан ою бастырылып, тігіс бойына жиек салынып, сыру арқылы бекітіледі.

сыру екі түсті киіз жиек

Қоржын

Қоржын — өрмек құрып тоқылатын бұйым. Көбіне ұзындығы шамамен 120 см, ені 50 см болады. Ердің артына бөктеріп жүруге ыңғайлы болуы үшін екі басты қапшық түрінде жасалады.

Есте сақтаңыз: қоржын — тасымалдауға арналған, ал аяққап — ыдыс-аяқты жинауға арналған қапшық.

Аяққап

Аяққап — ыдыс-аяқ салуға арналған қапшық. Ол көбіне киізден тігіледі және тұрмыста жинақылықты сақтауға қызмет етеді.

Алаша

Алаша — әр түрлі жүннен немесе түрлі түске боялған мақта мен жүн аралас жіптен тоқылатын төсеніш. Ол терме алаша және қақпа алаша болып екіге бөлінеді.

терме қақпа тоқу

Тұтқыш

Тұтқыш — ас пісіретін қазанды оттан көтеріп-түсіргенде қолды күйдірмеу және қазанның күйесін қолға жұқтырмау үшін киізден жасалатын екі қолғап. Әдетте ұзындау бауы болады.

2) Ағаштан жасалған бұйымдар

Сандық

Сандық — киім-кешек және өзге де тұрмыстық заттарды сақтауға арналған ағаш бұйым.

Кебеже

Кебеже — ағаштан жасалған әшекейлі сандық. Оған көбіне тағамды, ыдыс-аяқты салып, қауіпсіз сақтаған.

Адалбақан

Адалбақан — төрде тұратын, киім ілуге арналған өрнектелген бұтақты немесе қолдан жасалған бұтақтары бар сырық.

3) Зергерлік бұйымдар

Білезік

Білезік — білекке тағылатын сәндік әшекей.

Сырға

Сырға — әйелдердің құлаққа тағатын сәндік бұйымы. Әдетте алтын, күміс және асыл тастармен әшекейленіп жасалады.

Алқа

Алқа — алтын, күміс, маржан секілді материалдармен әшекейленетін омырауға тағылатын бұйым (өңір, өңірше түрінде кездеседі).

Қолөнер бұйымдарының түрі көп, шығу тарихы да алуан. Бұл дәстүрлі өнер өмірмен бірге ұштасып, мәдени жадты сақтайтын құндылық ретінде жалғасып келеді.

Оқыту ойыны: «Бақытты сәт»

Бұл бөлімде сұрақ-жауапқа негізделген оқыта үйрету ойыны қолданылады. Сынып екі командаға бөлініп, әр команда өз атауын таңдап, капитан сайлайды.

Құрал-жабдықтар

  • нөмірленген шарлары бар қапшық немесе шағын бөшке
  • секундомер (сағат)
  • ортақ бағалау парағы
  • фишкалар
  • үй тапсырмасы: әр командадан 2 сұрақ
  • конкурс тапсырмалары және жауап үлгілері

Ережелер (қысқаша)

Ұпай: әр дұрыс жауапқа командаға 1 балл (немесе фишка) беріледі.

Уақыт: 2–5-геймдерде талқылауға 1 минут беріледі. Ерте жауап берілсе, үнемделген уақыт келесі сұраққа қосылады.

Ескерту: ойын әдісі оқушылардың жылдам ойлауын, топпен талқылауын және дәлелді жауап беру дағдысын дамытады.

І гейм: «Бой сергіту»

Әр командаға 10 сұрақ беріледі. Талдауға 5 минут бөлінеді. Бір өкіл жауап береді, қарсы команда жауаптың дұрыстығын үлгі бойынша тексереді. Ең көп дұрыс жауап берген команда жеңеді.

ІІ гейм: «Бөшкеден шыққан бас қатырғылар»

Команда мүшелері бөшкеден (қапшықтан) нөмірленген шар алып шығады. Жүргізуші нөмірге сәйкес жұмбақ немесе сұрақ оқиды. Талқылаудан кейін капитан жауап береді.

Сұрақтар

  1. Аяққап дегеніміз не?
  2. Қоржын дегеніміз не?
  3. Тұтқыш дегеніміз не?
  4. Түйе баласына байланысты ою қалай аталады? (ботагөз)
  5. Магиялық ою қалай аталады? (тұмарша)
  6. Аққу оюы нені бейнелейді?
  7. Еңбек туралы мақал айтыңыз.
  8. Өнер туралы мақал айтыңыз.
  9. Оқу-білім туралы мақал айтыңыз.

Жұмбақтар

  1. Жансызда бір жансыз бар, жалғыз аяқ,
    Беліне қыстырғаны — шидім таяқ.
    Келбетіне қарасаң ештеңе емес,
    Беліне буыныпты аямай-ақ. (ұршық)
  2. Кіруге адам батпайды,
    Төрт бұрышты тақтайды,
    Затыңды аман сақтайды. (сандық)
  3. Басы да екеу, аяғы да екеу. (қайшы)

ІІІ гейм: «Жұмбақтас»

Жүргізуші мақалды бастап оқиды. Жылдамырақ жалғастырған команда жеңеді. Дайын болса, команда көк жалаушаны немесе қолын көтереді.

1. Өнерлінің он саусағы тең... (Өнерсіздің бір саусағы кем.)

2. Еңбексіз өмір жоқ... (Ауырсыз жеңіл жоқ.)

3. Шын шеберде... (мін жоқ.)

4. Жаңбырменен жер көгерер... (еңбекпенен ел көгерер.)

5. Еңбек өмірді ұзартады... (ұят бетті қызартады.)

6. Байлықтың атасы — еңбек... (анасы — жер.)

7. Еңбегіне қарай құрмет... (жасына қарай ізет.)

8. Өмір үйретеді... (еңбек ширатады.)

9. Өрнегі көптің... (ермегі көп.)

IV гейм: «Сен — маған, мен — саған»

Командалар бір-біріне 2 сұрақтан қояды. Содан кейін жасырылған сөзді тауып, сол сөзге қатысты мақал-мәтел жазады.

№1: Кесте

  • Кестенің сыры — түрінде, кілемнің сыры — түгінде.
  • Кестені көңіл сызады, қол тігеді, көз сынайды.
  • Қыз еркем — кестесімен көркем, ұл еркем — өрнегімен көркем.

№2: Шебер

  • Шебердің қолы ортақ.
  • Шеберді өнері асырайды.
  • Шешеннің сөзі мерген, шебердің ісі мерген.
  • Шеберлік — шексіз байлық.

№3: Ине

  • Жолды инемен өлшемес болар.
  • Көк инемен көктеу білмейді.
  • Білім — инемен құдық қазғандай.

Бұл кезеңде ситуациялық сұрақтар да қойылып, оқушылардың ой қорытуы мен дәлелдеуі бағаланады.

V гейм: «Көсемдікке ұмтылу»

Барлық ойыншылар сұрақтарға жауап береді. Ең көп дұрыс жауап берген команда жеңеді. Жеке нәтиже бойынша: 4–5 дұрыс жауап — «4», 6–7 дұрыс жауап — «5» бағасы қойылады.

Қолөнер тақырыбы

  1. Тұскиіз дегеніміз не?
  2. Қазақтың қолданбалы өнері неше топқа бөлінеді?
  3. Тұтқышты не үшін пайдаланады?
  4. Шашқапты не үшін киген?
  5. Қазақтың ұлттық бұйымдары неден жасалады?
  6. Алаша тоқитын құрал қандай?
  7. Білекке салынатын сәнді зат?
  8. Киізден сырып оюлап жасалған төсеніш?
  9. Текемет қалай жасалады?
  10. Зергерлік бұйымдарды атаңыз.
  11. Сандық не үшін қажет?
  12. Сырға, алқа деген не?
  13. Адалбақан қандай бұйым?
  14. Алашаның жасалу жолын түсіндіріңіз.
  15. Киім-кешек және басқа заттарды салуға арналған ағаш бұйым?
  16. Ыдыс-аяқ салуға арналған қапшық?
  17. Қазанды оттан түсіргенде қолды күйдірмеу үшін киізден жасалған қолғап?
  18. Сәндік үшін төсектің тұсына ұстайтын үй жиһазының бірі?
  19. Түрлі өнімдер салуға арналған жүннен не матадан жасалған үлкен қап қалай аталады?
  20. Бетіне түрлі түсті ою-өрнек басылған киіз бұйым?
  21. Ердің артына бөктеріп жүру үшін екі басты етіп жасалған қапшық?
  22. Әр түрлі түске боялған мақта мен жүннен тоқылған төсеніш?
  23. Әйелдердің әшекей бұйымдарын атаңыз.
  24. Төсеніш бұйымдарын атаңыз.
  25. Кебежені не үшін пайдаланған?

Наурыз тақырыбы

  1. Наурыз қандай күн? (Ұлыстың ұлы күні)
  2. Наурызға арналған тілек айтыңыз. (Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын)
  3. Наурыз көже қалай жасалады?
  4. Наурыз айында табиғатта қандай өзгерістер болады?
  5. Қазақ халқы Наурызды қалай тойлайды?
  6. Қандай ойын түрлері ойналады?
  7. Қандай ырымдар жасалады?
  8. Қандай тойлар тойланады?
  9. Дастарқанға қандай тағам түрлері қойылады?

Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы

Қорытындылау және бағалау

Сабақ соңында оқушылардың жауаптары мен командалық жұмысы бағалау парағы бойынша қорытындыланады. Дұрыс жауап саны мен белсенділік ескеріледі.

Үй тапсырмасы

«Қазақ халқының қолданбалы өнерінің түрлері» тақырыбын қайталап, әр топқа кемінде 2 бұйымнан таңдап, қысқаша сипаттама дайындаңыз (жасалу материалы, қолданылуы, әшекейлеу тәсілі).

Дерек (авторлық мәлімет)

Өңір
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті
Білім ордасы
№266 мектеп-лицей
Пән мұғалімі
Ербасова Асылзат Бегімбайқызы