Қазақ атауы мен қазақ жүздерінің пайда болуы
Кіріспе ой
«Мен – қазақ, қазақпын деп мақтанамын, ұранға Алаш деген атты аламын. Сүйгенім – қазақ өмірі, өзім – қазақ, мен неге қазақтықтан сақтанамын!» — деп Сұлтанмахмұт Торайғыров айтқан.
Қазақ атауы мен қазақ жүздерінің пайда болуы
Бұл сабақта қазақ халқының этногенезі, этносаяси және аумақтық тұтастығы, сондай-ақ қазақ жүздерінің қалыптасуы мен қазақ халқының этностық құрамы қарастырылады. Тақырып тарихи оқиғалардың өзара байланысын түсінуге және оқушының дербес көзқарас қалыптастыруына бағытталған.
Сабақтың мақсаты
1) Білімділік
Қазақ халқының этногенезі, этносаяси-аумақтық тұтастығы, қазақ жүздерінің шығуы және этностық құрамының қалыптасуы туралы толық түсінік беру; бұл құбылыстардың қандай тарихи оқиғалармен байланысатынын талдау.
2) Дамытушылық
Тарихи оқиғаларға қатысты жеке көзқарас қалыптастыру, дәлелдеп айту, қорытынды жасау дағдыларын дамыту.
3) Тәрбиелік
Өз елінің тарихын білуге және құрметтеуге баулу; ұлтжандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.
«Қазақ» атауының шығуы туралы пікірлер
«Қазақ» атауының шығуына қатысты тұжырымдар әртүрлі. Бұл мәселе төңірегіндегі пікірталас XVII ғасырдан бері жалғасып келеді, алайда зерттеушілер бір ортақ тоқтамға әлі келген жоқ. Бүгінгі таңда «қазақ» сөзінің этимологиясына қатысты 20-дан астам түсіндіру нұсқасы бар.
Нұсқа 1: «қаз» + «сақ»
Кейбір пікірлер бойынша «қазақ» сөзі «қаз» және «сақ» сөздерінен шыққан. Мұны «қаздай тізілген көш керуеніне» қарап қойылған атау деп түсіндіретін көзқарас кездеседі.
Нұсқа 2: «хас (қас)» + «сақ»
Тағы бір түсіндіруде «қас (хас)» — «нағыз» және «сақ» — көне сақтардың атауы ретінде алынып, «хас-сақ» яғни «нағыз сақ» деген мағына береді деп қарастырылады.
Терминнің этностық мәнге ие болуы
«Қазақ» термині XV ғасырдың 50-жылдарында Шу мен Талас өзендерінің аралығына Өзбек ханы Әбілхайырдан бөлініп шыққан дербес тайпалық топтарға қатысты қолданыла бастады. Уақыт өте келе бұл атау біртіндеп кеңейіп, этностық мәнге ие болды.
Назар аударыңыз
- Терминнің қолданылуы тарихи-географиялық кеңістікпен тығыз байланысты.
- Этностық мәнге ие болу — атаудың белгілі бір қауымдастықтың ортақ өзіндік атауына айналуын білдіреді.
Дайындаған
Солтүстік Қазақстан облысы, Ақжар ауданы, Талшық ауылы, Бестерек орта мектебі.
Тарих пәнінің мұғалімі, тәрбие ісінің меңгерушісі — Ақтаева Б.А.