Ақынның тағдыры

Мағжан Бекенұлы Жұмабаев 1893 жылы Ақмола губерниясы, Ақмола уезі, Полуденовский болысында дүниеге келген. Төрт жасында ауыл мұғалімінен хат танып, сауат ашады.

1905 жылы Қызылжарда жергілікті интеллигент, Стамбұлда оқып дәріс алған, ауқатты әулеттен шыққан Мұхамеджан Бегішов медресе ашады. Ол араб, парсы, түрік тілдерін еркін меңгерген, сондай-ақ Шығыс халықтарының тарихынан да сабақ берген. Мағжан осы ортадан білім алып, талап-тілегі одан әрі күшейе түседі.

Ізденіс жолы және рухани ұстаздар

Оқумен шектеліп қалуды қаламаған болашақ ақын 1910 жылдың күзінде ауылдасы, талапкер жазушы Бекмұқамбет Серкебаевпен бірге Уфаға сапар шегіп, Медресе-Ғалияға түсуге ұмтылады. Деңгейі жағынан бұл оқу орны жоғары оқу орнымен бара-бар еді.

Мағжан Медресе-Ғалияда сабақ берген ұстаз, белгілі татар жазушысы Ғ. Ибрагимовпен, медресе жетекшісі С. Жанткринмен, сондай-ақ жерлесі, кейін көрнекті жазушы болған Б. Майлинмен танысады. Ақындық дарынын ерте байқаған Ғалымжан Ибрагимов оған білімін әрі қарай тереңдету қажеттігін айтып, ақыл-кеңес береді.

Осыдан кейін Мағжан Омбыдағы Мұғалімдер семинариясына түсіп, сол қалада білімін жалғастырады. Оның өлеңдер жинақтары соны сезімге құрылған лирикасымен және қазақ поэзиясына әкелген жаңа өрнегімен ерекшеленді. Бұл кезеңде 1909 жылы Петербургте жарық көрген Абай жинағы көпшілікке кеңінен мәлім болатын.

Танылу, ішкі қайшылық және «Жан сөзі»

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Мағжан жұрт мойындаған, қалыптасқан ақын ретінде танылады. Оның жырлары қазақ даласына кең тарайды. «Жан сөзі» атты әйгілі өлеңінде ол «Медресе-Ғалиядан» кетуіне үзілді-кесілді қарсы болған әкесі Бекенмен арадағы салқындықты, жергілікті дау-шарға араласқысы келмегенін, сол тұстағы ортаға деген ішкі наразылығын зарлы үнмен жырлайды.

Қайғы-қасірет ізі

1919 жылы ақын қатарынан екі ауыр қасіретке ұшырайды: тағдыр қосқан жары толғақ үстінде қайтыс болады, ал азамат соғысы жылдарында дүниеге келген Граждан есімді перзенті бір жылдан соң көз жұмады. Бұл оқиғалар ақын жүрегіне зіл батпан ауыртпалық түсіріп, шығармашылығында терең із қалдырды. «Мені де, өлім, әлдиле» өлеңі дәл осындай күйзеліс сәттерінде туады.

Алаш кезеңі және әдеби көкжиектің кеңеюі

1912–1914 жылдары Мағжан «Қазақ» газетінің редакторы, түрколог, қоғам қайраткері, көрнекті жазушы Ахмет Байтұрсыновтан, сондай-ақ Шығыс пен Батыс мәдениетін терең меңгерген аса дарынды қайраткер Міржақып Дулатовтан тәлім алады. Бұл ықпал оның шығармашылық өрісін кеңейтіп, еуропалық білімге ұмтылуына, орыс тілін меңгеріп, мәдени кеңістікті терең тануына үлкен септігін тигізеді.

1916 жылы Мағжан Жұмабаев Омбыдағы мұғалімдер дайындайтын семинарияны ойдағыдай бітіріп, туған өлкесіне оралады. Қазақ даласында «Алаш» партиясын құру ісіне қатысып, кейін чех көтерілісінің аласапыранын да бастан кешеді. Бұдан соң Ақмола губерниялық «Бостандық туы» газетінде қызмет атқарады.

Мәскеу жылдары және ауыр айып

1923–1927 жылдары Мағжан Мәскеуде Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында болады. Ол кезеңде институтты В. Брюсов басқаратын. Осы жылдары ақын орыс әдебиеті мен Батыс Еуропа әдебиетін терең зерттеп, жүйелі түрде оқиды; орыс мәдениеті қайраткерлерімен жақын танысып, көпшілігімен достық қатынас орнатады.

Кейін Мағжан «Алқа» атты жасырын ұйым құрды деген айып тағылып, он жылға сотталады. Алайда шын мәнінде бұл құрылым Сибревком жанындағы Қазақ АССР өкілінің келісімімен құрылған, көпшілікке белгілі, ресми түрде рұқсат етілген ұйым еді.