Қазақша рефераттар

Түйенің адамға тигізетін пайдасы

Төрт түлік қазақ халқының тұрмысында айрықша орын алады. Соның ішінде түйе — шөл мен шөлейтке жақсы бейімделген, еті мен сүті тағамға, жүні киім-кешекке жарайтын, қажет кезде сенімді көлік болған қасиетті жануар. Ерте заманда «Жылқы — малдың патшасы, түйе — малдың қасқасы» деген сөздің шығуы да бекер емес: қуанышта да, қиын-қыстау күнде де бұл түліктер адамның айырылмас серігі саналған.

Зерттеудің негіздемесі

Мақсаты
Еліміздегі түйе шаруашылығын зерттеп, оның адамға тигізетін пайдасын, одан алынатын өнімдерді және емдік қолданылуын танып-білу.
Өзектілігі
Ата-бабамыз түйені көлік ретінде пайдаланған. Бүгінде шұбаттың шипалық қасиетін кеңінен насихаттау маңызды.
Болжам
Ұмыт қалып бара жатқан түйе шаруашылығын қазіргі уақытта жүйелі түрде дамыту қажет.

Жоспар

  1. 1 Кіріспе
  2. 2 Қазақтың түйе сүтінен жасалатын ұлттық сусыны — шұбат
  3. 3 Түйенің түрлері және ерекшеліктері
  4. 4 Түйенің адамға тигізетін пайдасы
  5. 5 Қорытынды

Кіріспе

Қазақстан аумағында мал өсіруге қолайлы жағдай мол: шүйгін шөп, су көздері, кең жайылым бар. Осы мүмкіндіктің ішінде түйе шаруашылығының әлеуеті ерекше. Түйе әртүрлі шөпті талғамай жей береді, шөлге төзімді, ұзақ жолға шыдамды.

Түйе 150–200 кг жүкпен 30–40 шақырым жол жүре алады. Қазақ халқы үшін түйе — еті мен сүті тағам, әрі шипалы өнім; жүні — киімге қажетті бағалы шикізат; өзі — сенімді көлік болған.

Түйе жүнінің шамамен 85%-ы таза, бағалы түбіттен тұрады. Сүтінен емдік қасиеті бар май, шұбат, түрлі сүт өнімдері дайындалады, еті де тағамға кеңінен қолданылған. Соған қарамастан, бүгінде елімізде түйе саны өзге үй жануарларымен салыстырғанда аз.

Неге бұл тақырып маңызды?

  • Түйе — шөлге бейім, төзімді әрі шаруашылыққа тиімді түлік.
  • Шұбат — тағам да, сусын да; халық медицинасында жоғары бағаланған.
  • Өнімдері нарықта аз кездеседі, демек дамытуға сұраныс бар.

Қазақтың түйе сүтінен жасалатын ұлттық сусыны — шұбат

Шұбат — түйе сүтін ашыту арқылы дайындалатын ұлттық сусын. Ол әрі сусын, әрі тағам саналады. Себебі бие сүтімен салыстырғанда түйе сүті майлылығы жоғары болып келеді.

Халық тәжірибесінде шұбаттың емдік қасиеті бар екені жиі айтылады. Сондықтан оны күнделікті тұтынуға қолжетімді ету — денсаулық мәдениетін нығайтудың бір жолы.

Ерекше атап өтетін тұстар

Қоректілігі жоғары

Түйе сүті майлы болғандықтан, шұбаттың құнарлылығы да жоғары.

Тұрмыстағы орны

Ұлттық ас мәзірінде шұбат дәстүрлі сусын ретінде сақталған.

Қолжетімділік мәселесі

Өнім нарықта сирек кездеседі, бұл өндірісті арттыру қажеттігін көрсетеді.

Түйенің түрлері және ерекшеліктері

Жас ерекшелігіне байланысты атаулар

  • Бота
  • Тайлақ (2 жас)
  • Құнанша (3 жас)
  • Інген (4 жас)
  • Атан (5–6 жас)

Түйе — күйіс қайыратын, жұп тұяқты, шөл және шөлейт жерлерге өте жақсы бейімделген үй жануары. Аналығы інген, аталығы бура деп аталады.

Түйені ботасын емізу және сауу үшін «көс-көс» деп шақырады. Су ішуге «сорап-сорап» дейді. Ал тізесін бүктіріп шөгеру үшін «шөк-шөк» сөзі қолданылады.

Түйенің күтіміне қатысты да өзіне тән ерекшеліктер бар: оны пышақпен жүндейді, арнайы ұстау-байлау жабдықтары болады, көбіне мұрындықпен немесе бұйдамен байлайды. Түйе 12 айға жуық төл көтереді. Бір топ түйе «келе» деп аталады, ал түйе бағатын адамды түйеші дейді.

Түйенің адамға тигізетін пайдасы

Үй жануарлары ең алдымен адамды азық-түлікпен қамтамасыз етеді: сүт, ет өнімдері күнделікті тұрмысқа қажет. Сонымен қатар жүн, түбіт, теріден киім-кешек пен тұрмыстық бұйымдар жасауға болады. Осы тұрғыдан алғанда, түйе шаруашылығының пайдасы ерекше.

Түйенің еті мен жүні мол, ал сүтінен шұбат ашытып, оны ем ретінде де пайдаланған. Ертеректе түйе көлік қызметін атқарып, бір түйеге киіз үйді жабдықтарымен артып, ұзақ сапарға шыққан. Кей деректерде түйе бірнеше күнге дейін сусыз жүре алатыны айтылады.

Түйеден алынатын ең бағалы өнімнің бірі — жүн. Ол тоқыма өнеркәсібі үшін құнды шикізат. Түйе жүнінен жасалған бұйымдар жеңіл әрі жылы болады. Ел ішінде шудадан жалпақ белдік тоқып, бел ауырғанда немесе «сарысу» жиналған жерге тағу сияқты тәжірибелер де кездеседі.

Пайданы қысқаша түйіндеу

  • Тағам: ет және сүт өнімдері.
  • Шипалық қолданылу: шұбатты тұрмыста емге пайдалану дәстүрі.
  • Шикізат: жүн, түбіт, тері.
  • Көлік: ауыр жүкпен ұзақ жолға төзімді.

Қорытынды

Мал шаруашылығы — еліміз үшін маңызды сала. Сондықтан түйе шаруашылығын дамытуға ерекше көңіл бөлу керек деп есептеймін. Қазіргі таңда дүкен сөрелерінде құрт, май, сиыр сүтінен жасалған өнімдер көп болғанымен, түйе өнімдерін табу оңай емес. Бұған негізгі себеп — түйе санының аздығы.

Егер шұбат кеңінен өндіріліп, әр дүкенде тұрақты сатылатын болса, халықтың денсаулығын нығайтуға ықпал етер еді. Әсіресе өкпе, асқазан, ішек аурулары кезінде шұбатты тұрмыста қолдану тәжірибесін ғылыми негізбен ұштастыра отырып дамытсақ, оның пайдасы арта түсері сөзсіз.

Бұл тақырыпты таңдаудағы себебім — жануарлар әлемін жақсы көремін, оларды көбейтуді армандаймын. Болашақта мамандығымды осы салаға арнағым келеді.

Басты ой

Түйе — шөлге бейім, тұрмысқа пайдалы әрі мәдени маңызы жоғары түлік. Оны көбейту және шұбат сияқты өнімдерді қолжетімді ету — ауыл шаруашылығын да, халық денсаулығын да қолдаудың бір бағыты.