Бәріде ұйқыда
Табиғатпен ерте танысу: баланың ойы мен мінезін қалыптастыру
Баланы табиғатпен жастай таныстыра тәрбиелеу — оның логикалық ойлауын, сөздік қорын, дүниетанымын және санасының жетілуін күшейтетін маңызды жол. Логикалық ой мен пікірдің дамуы баланың болашақта рухы биік, батыл, нақты шешім қабылдайтын, өз ойын дәлелдеп айта алатын тұлға болып қалыптасуына жетелейді.
К. Д. Ушинский: «Балабақшадағы тәрбие — барлық тәрбиенің бастамасы.»
Мектепке дейінгі шақ — бала бойына адамгершіліктің негізі қаланатын кезең. Сондықтан ізгілік, мейірімділік, инабаттылық сезімдерін ерте жастан қалыптастыру — ата-ана мен педагогтің ортақ міндеті.
Экологиялық тепе-теңдік және ортақ жауапкершілік
Бүгінгі таңда адам мен табиғат арасындағы экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы жиі айтылады. Бұл — табиғи ортаның тозуына әкелетін, жалпы адамзат үшін қауіпті құбылыс. Табиғат әлсіресе, адамның өміріне де қауіп төнеді. Сондықтан табиғатты қорғау мәдениеті мектепке дейінгі тәрбие ошағынан, яғни балабақшадан басталуы тиіс.
Біз табиғатты қорғау, сақтау және дұрыс пайдалану мәселесінде ұрпақ алдында жауаптымыз. Осы тұрғыда балаларға экологиялық білім мен тәрбие беру — олардың дұрыс дүниетанымын қалыптастырады.
Психожаттығулар мен релаксация: табиғат арқылы тыныштану
Төмендегі ойын-жаттығулар баланың қиялын дамытып, эмоциялық шаршауын басуға, мейірімділікке баулуға және табиғатты сүйе білуіне ықпал етеді.
«Гүл» психожаттығуы (релаксация)
Бауырсақ алаңқайда домалап келеді. Жан-жағы әдемі гүлдерге толы: түрлі түсті, сымбатты, құлпырып тұр. Енді бәріміз жайғасып отырып, гүлге айналайық: көзімізді жұмып, өзімізді гүл деп сезінейік.
Сұрақ: Қай гүл болғыларың келеді?
Күн әлі шыққан жоқ. Гүлдер терең ұйқыда, еркін дем алып жатыр. Қоңырау сыңғырлайды: «дзынь» (3 рет). Бірінші күн шуағы гүл — Айгерімнің, екіншісі гүл — Алмастың басынан сипап, гүлдерді бірінен соң бірін оятады.
Гүлдер бір көзін ашып, кейін екінші көзін ашып, жоғары-төмен, оң-солға қарап, жарқыраған күн шуағына күлімдейді. Қоңырау гүлдер «динь-динь-динь» деп қуанады, ал түйме гүлдер «тик-так» деп жауап береді.
Гүлдер шық тамшыларымен «шомылады»: беті, көзі, иығы, кеудесі «жуылады». Бәрі тап-таза, өте қуанышты. Бір-біріне қарап: «Қайырлы таң!» деп амандасады.
Мақсаты
Табиғат туралы білімді пысықтау, ішкі сезімді тану, мейірімділікке және табиғатты сүюге тәрбиелеу.
Негізгі әрекет
Көзді жұмып елестету, тыныс алуды баяулату, денені босаңсыту.
Нәтиже
Жылы көңіл-күй, жұмсақ қарым-қатынас, өзін-өзі реттеу.
«Күн–Жел–Жаңбыр» психожаттығуы
- 1) Күн. Елестетейік, сендер — ағашсыңдар. Бұтақтарың мен жапырақтарың күнге қарай ұмтылады.
- 2) Жел. Жел соғып, бұтақтар мен жапырақтар жаймен қозғалып, тербеледі.
- 3) Жел күшейеді. Жел қатты күшейгенде, ағаштар қатты тербеледі. Бірақ тамыр жерге берік: мықты тамыр ағашты құлатпайды.
- 4) Жаңбыр. Себелеп жаңбыр жауады. Тамшылар жапырақтарға тырс-тырс етеді (балалар саусақпен алдыңғы баланың арқасына «жаңбыр» қимылын жасайды).
- 5) Аяу. Ағаштар бір-бірін аяйды (балалар бір-бірінің арқасынан сипайды).
- 6) Күн қайта шығады. Жауын басылады, ағаштар сілкінеді, жапырақтар мен бұтақтар күнге қарай бой жазады. Күнге қуанып, «алғыс» айтады.
Релаксация: «Толқын үстінде тербелеміз»
Балалар жерге жатып, теңіздің дыбысын тыңдайды. Көзімізді жұмамыз. Теңіз бетінде толқын бізді тербетіп жатыр. Жанымызда мейірімді дельфиндер мен балықтар жүзіп жүр: жұмсақ қанаттарымен бетімізден, қолымыздан сипайды. Аспанда ұшқан ақ шағалалар бізге ертегі айтады. Енді көзімізді ашамыз.
Мақсаты
Жүйке жүйесіндегі шаршауды басу, қиялды дамыту, табиғат туралы білімді бекіту.
Релаксация: «Жер бізге күш береді»
Шөптің үстіне малдас құрып отырамыз. Алақанымызбен жердің күшін «жинап», сол күшті бойымызға сіңіреміз. Содан соң арқамен жатып, көзімізді жұмамыз. Үнтаспадан құстардың дауысын тыңдаймыз.
Мақсаты
Эмоциялық шаршауды басу, денсаулықты нығайтуға тәрбиелеу, қиялдауға үйрету.
«Мөлдір су» жаттығуы
Балалар отырып, алақанына «су толтырғандай» қимыл жасайды: суды үстіне құяды, орнында тұрып секіреді, дауыстарын анық шығарып, көңілді үнмен «и-и-и» дейді (3 рет).
Мақсаты
Көңіл көтеру, денсаулықты нығайту, қиялды дамыту.
«Шық тамшылары» психологиялық жаттығуы (шағын ертегі)
Орманда таң атты. Күн әлі оянбаған, бәрі ұйқыда. Алғаш құстар оянып, әсем әнін салады. Шөп үстіндегі шық тамшылары да оянады. Шөптер мен гүлдер торғайларға басын иіп, жоғары ұмтылып, шапалақтап, аспандағы құстарға қарап: «Қайырлы күн!» дейді.
Бірақ тікен шөп пен қалақай да оянады. Тікен шөп шық тамшыларын тікенімен түйреп қояды. Шық тамшылары қорқып, көзін жұмып, тынышталады. Біраздан соң көзін ашып, жан-жағына қарап таңырқайды.
Сол сәтте жел шық тамшыларын тікен шөптен ұшырып әкетіп, көгілдір қоңырау гүлдің «үйіне» алып келеді. Қоңырау гүл тербелгенде «динь-дон, динь-дон» деп сыңғырлайды. Шық тамшылары қуанып, қоңырау гүлді «шомылдырады»: жапырағын, сабағын тазалап жуып береді де, қоштасып әрі қарай ұшып кетеді.
Мақсаты
Қиял мен сезімді дамыту, эмоциялық мәнерлі қимылды дұрыс орындауға үйрету, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Ойын-жаттығу: «Көңілді құртақан»
Балалар шеңберге тұрады. Қолдағы «сиқырлы айналарды» шөптің үстіне қоямыз: ұзын, мөлдір өзен пайда болғандай болады. Өзенге иіліп, өзімізді көреміз де, өз бейнемізді «көңілді құртақан» деп елестетеміз.
- Көңілді құртақан: айнаға қарап күлеміз.
- Көңілсіз құртақан: мұңайып қараймыз.
- Жылап отырған: көзімізді «сүртеміз».
Енді қайтадан күлімдейік. Орнымыздан тұрып, айналарымызды қолымызға алып, «күн қояндары» арқылы бір-бірімізді қуантайық.
Мақсаты
Эмоциялық шаршауды басу, көңіл көтеру, қиялды дамыту.
Аутотренинг: «Мен мейірімді сиқыршымын»
Көзімізді жұмып, мейірімді сиқыршыға айналамыз. Қол-аяғымызды, денемізді бос ұстаймыз (2–3 минут). Сосын көзімізді ашып, мына сөздерді айтамыз:
Мен мейірімді, жақсы баламын.
Топтағы барлық балаларға, апайларға денсаулық тілеймін.
Барлығы мейірімді, әдемі, әдепті, бақытты болсын!
Тыныс шығару: «А... уф... ту».
Мақсаты
Шаршауды басу, адамгершілікке тәрбиелеу, денсаулықты нығайту.
Психожаттығу: «Мен гүлмін»
Көзімізді жұмып, өзімізді бөлме гүлі деп елестетейік: мен әдемі, хош иісті бөлме гүлімін. Көзімізді ашпай-ақ ойланамыз да, сезімімізді сөзбен жеткіземіз.
Жетелеуші сұрақтар
- Қай гүлсің? Атың қалай аталады?
- Не сезіп тұрсың?
- Түстерің қандай? Жапырағың ше?
- Сені қалай күтеді?
- Саған не ұнайды?
Қорытынды
Гүлді суарамыз, шаңын сүртеміз, жақсы күтеміз. Әсемдікті байқап, сақтай білу — қамқорлықтың белгісі.
Мақсаты
Бөлме гүлдері туралы білімді арттыру, сөздік қорды байыту, әсер мен сезімді сипаттап айтуға үйрету, күтім мәдениетін қалыптастыру.
Психожаттығу: «Қайыңдар»
Көзімізді жұмып елестетеміз: біз сиқырлы ормандағы ақ қайыңға айналдық. Жіңішке бұтақтарымыз күнге қарай ұмтылып, жылы шуағын сезінеміз. Күнге қарап күлімдейміз.
Бір кезде тентек жел қайыңдармен ойнағысы келеді: бұтақтарымызды әуелі жай, кейін қатты тербетеміз. Әр «жапырақ-саусақ» көршісімен амандасады.
Тентек жел бұлтты ертіп әкеліп, күнді көлегейлейді. Қайыңдар ренжіп, жапырақтарымен «құшақтасып», бір-бірін жылытады. Жаңбыр жауады: жапырақтар тоңып, бұтақтар салбырайды. Күнді іздейміз, бірақ тамшылар көзімізге тамады — басымызды төмен түсіреміз.
Жел қайыңдар ауырып қалар деп қорқып, бұлттарды қуып жібереді. Күн қайта жарқырайды. Қайыңдар сыбырласып, бір-біріне қарап күлімдейді.
Мақсаты
Табиғат туралы білімді кеңейту, сөздік қорды молайту, қиял мен сезімді байыту, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Психожаттығу-релаксация: «Күн»
Таңертең күн шығып, жерге шуағын шашып, жылу береді. Біз күнге қуанамыз. Ал күн ұйқыда жатқанда, бәріміз де ұйқыға батамыз. Ендеше өзімізді ұйықтап жатқан күн деп елестетейік.
Ертегі әлемінде түн. Таң атып келеді. Күзетші Ай демалуға бара жатып, күннің терезесін түртеді: «тук-тук». Күн көзін ашып, бойын жазады: жоғары ұмтылады, шуақты көзін жыпылықтатады, аузын, бетін, көзін «жуады», алтын ұзын шашын тарайды.
Күн көйлегін дұрыстап, аспанға шығып, таза ауа жұтып, күлімдеп, жан-жағына қарайды да, жылуын жерге сыйлайды.
Мақсаты
Табиғат құбылыстары туралы білімді пысықтау, қиял мен сезімді дамыту, сөздік қорды молайту.
Қиял ойыны: тұқымнан гүлге дейін
Өзімізді кішкентай, тырысқан гүлдің тұқымы деп елестетейік. Бағбан тұқымдарды күтіп, су құяды. Күн жылып, көктем келгенде тұқым өніп, жапырақ шығарады, сабағы өседі, бұтақтары мен күлтелері қалыптасады.
Қуанышты сәтте гүлдер ашылады. Кішкентай гүл үлкен гүлге айналады. Жайдарлы жаз келіп, гүл тіптен әдеміленеді: өзіне сүйсініп, басқа гүлдерге күлімдеп, басын иеді, жапырағымен сипайды.
Күз келеді. Жел соғады. Гүл теңселіп, желмен күреседі. Кейде жел жапырағын, күлтесін жұлып, сабағын иіп түсіреді — көңілсіз сәт туады.
Қыс келеді. Қар жауып, гүл қайтадан кішкентай тұқымға айналғандай болады. Қар астында тыныш әрі жылы. Сөйтіп, қайтадан жаз келгенде, тұқым жаңа гүлге айналады.
Мақсаты
Табиғат және өсімдік туралы білімді пысықтау, қиял мен сезімді дамыту, қимылды дұрыс орындауға үйрету, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Түйін
Табиғатты танып-білу — баланың ойлауын, тілін, мінезін және адамгершілік қасиеттерін қатар дамытатын тәрбиелік кеңістік. Экологиялық мәдениет пен мейірім ұсақ қимылдан басталады: гүлді күту, ағашты аялау, жаңбырды тыңдап тыныстау, бір-біріне жылы сөз айту. Осындай қарапайым тәжірибелер бала жүрегінде табиғатқа деген құрметті бекітеді.