Салт - дәстүр атадан қалған мұра
Мақсат және өзектілік
Салт-дәстүр — ұлттың рухани өзегі, өмір салты мен дүниетанымының айнасы. Өз елімді, туған өлкемді, қазақтың салт-дәстүрін шын жүрегіммен сүйемін және оны кеңінен танытқым келеді. Өйткені халқымыздың асыл қасиеттері жүрекке қуат, көңілге мақтаныш береді.
Бұл жобадағы негізгі мақсатым — Қазақстанда қолданыстан шыға бастаған дәстүрлермен тереңірек танысу және жоғалып бара жатқан ғұрыптарды жаңа мазмұнда қайта жандандыру идеясын ұсыну. Салт-дәстүр ғасырлар бойы жинақталған тәрбиелік тәжірибе ретінде ұлт санасында қоғам заңы, тағылым мен тіршілік ережесі қызметін атқарған.
Анықтама
Салт-дәстүр — әр халықтың діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне сәйкес қалыптасқан, өмірдің өзі тудырған әдет-ғұрыптар жүйесі. Ол тәрбиенің, өнегенің, қоғамдық жауапкершіліктің маңызды құралы.
Ұмыт бола бастаған салт-дәстүрлер
Қазақ халқы салт-дәстүрге өте бай. Дәстүрдің молдығы — мәдениет пен тәрбиенің деңгейін айқындайтын белгі. Дегенмен, ертеден келе жатқан кейбір ғұрыптар бүгінгі өмірден біртіндеп ығысып барады.
Қымызмұрындық
Бие байлап, алғашқы қымыз ішілетін дәстүрлі той. Құлын байлап, бие сауылып, қымыз жиналып ашытылғаннан кейін екі-үш күндік қымызға ақсақалдар мен көрші-қолаң шақырылады. Алғашқы қымыз көпке бұйырсын деген ниетпен салтанатпен ұсынылады, ақсақалдар бата береді.
Бұл дәстүр қонақжайлықты, жомарттықты, мәрттікті және бірлікті дәріптейді. Қуантатыны — соңғы жылдары қымызмұрындықты жаңғырту мақсатында фестивальдер ұйымдастырылып жүр (мысалы, Астана қаласында өткен фестиваль).
Ерулік беру
Жаңа көшіп келген көршіге бұрыннан отырған тұрғындардың қонақасы беруі. Дәм-тұз таттырып, ықылас-пейіл білдіреді, жаңа отбасын жатсындырмай, ауылға етене жақындатуды көздейді.
Ерулік көбіне қысқы соғымның сүбелі мүшелерінен (қазы-қарта, жал-жая т.б.) дайындалады немесе қой сойылып шақырылады.
Жылу жинау
Қиындыққа ұшырап, үй-мүлкінен не малынан айырылған адамға ауыл тұрғындары, көрші-қолаң, туған-туыстары мал, дүние немесе ақшалай көмек көрсетеді. Бұл істі ауылдағы сыйлы, сенімді адам ұйымдастырады.
Арам жолмен шығынға ұшырағандарға жылу жиналмайды (мысалы, дүниесін құмар ойынмен ұтқызып жібергендер, зинақорлыққа салынғандар, ішімдікпен құртқандар, қоғам мен мемлекеттің мүлкін жегендер).
Мойнына бұршақ салу
Ертеде перзент сүймеген адамдар бала тілеу ниетімен мойнына көгеннің бұршағын салып, Жаратқаннан жалбарынып сұраған. Бұл ғұрып тек бала тілеген жағдайда орындалған.
Ат тұлдау
Ер адам қайтыс болғанда мініп жүрген атының жал-құйрығын күзеп, оны бос жібереді. Марқұмның жылында сол атты әкеліп сояды.
Әмеңгерлік
Дәстүрлі құқықтық мәдениеттің маңызды институты: күйеуі қайтыс болып жесір қалған әйелдің қайынағасына, қайынінісіне немесе жұбайының ең жақын туыстарының біріне тұрмысқа шығуы. Бұл “аға өлсе — жеңге мұра, іні өлсе — келін мұра”, “әйел ерден кетсе де, елден кетпейді” қағидаларымен әдеттік нормаға айналған.
Мәселе ру ақсақалдарының басқаруымен мұқият талқыланып, ортақ келісіммен шешілген. Дерек ретінде: Абайдың әкесі Құнанбай да Ұлжанға әмеңгерлікпен үйленгені айтылады. Бұл салт жетім-жесірді жылатпау, қамқорлықты сақтауға бағытталған.
Ақсарбас атау
Қауіп-қатерге ұшырағанда адам “Ақсарбас!” деп үш рет айтып, Жаратқанға жалбарынады. Қатерден аман шықса, ауыл-аймақты шақырып құдайы береді.
Ақсарбасқа шалынатын мал түрлері: бозқасқа (қой), көкқасқа (жылқы), қызылқасқа (сиыр). Қай мал аталған болса, соны союға тиіс.
Құрсақ той (құрсақ шашу)
Келіннің жүкті екенін білген ене достарын, туыстарын, көрші-қолаңын шақырып, дастархан жаяды. Мақсаты — болашақ ананың көңілін көтеріп, қолдау білдіру. Үлкендер бата берсе, құрбылары мен жеңгелері тәжірибесімен бөліседі.
Абысын асы
Бұрынғы кезде ерлер тойға, айтқа кеткенде ауылда қалған әйелдер өзара бас қосып, ет асып, шай қойып, әңгіме-дүкен құратын. Бұл әйелдер арасындағы береке-бірлік пен татулықты күшейткен.
Қап қағар
Қыс өтіп, көктем келгенде сүр ет азаяды. Ет қапта сақталғандықтан, қаптың түбіндегі соңғы ет асылып, аздап адам шақырылады. Бұл “ет қайтар” ұғымын білдіреді: соңғысын асып, бөлісіп жейді.
Наурыз төлі
Төл басы ретінде қадірленетін мал. Ол сатылмайды, ешкімге сыйға берілмейді. Көбіне қуанышқа, тойға сойылып, ырым жасалады.
Аушадияр
Үйлену тойында айтылатын дәстүрлі өлең-жыр. Жай өлең ғана емес, өз әуені бар, тәрбиелік мәні жоғары, салтанат сәнін кіргізетін өнер үлгісі. Аушадияр жырының үлгілерін шетелдегі қазақтар сақтап жеткізгені айтылады.
Өкініштісі — бұл жыр Қазақстанда сирек айтылады, халық жадынан көмескіленіп барады.
Өңір салу
Келінді отқа шақырумен (кей жерде “үй көрсету”, “есік ашар” деп те атайды) қатар жүретін кәде. Жасы үлкен аналар келіп, шашу шашып, құтты болсын айтады әрі отауға қажетті бұйымдар әкеледі.
Өңір ретінде терме бау, жас төсекті басқалар басынбасын деген ырыммен бүркіт тұяғы, үкі сияқты заттар ілінуі мүмкін. Мұның бәрі жас шаңырақтың “өңін ашатын” игі нышан ретінде қабылданады.
Атбайлар
Екі түрлі мәні бар дәстүр. Біріншісі: жас отаудың шаңырағы көтерілген соң ағайын-туыс шашу шашып, “керегесі кең болсын, босағасы берік болсын” деп тілек айтып, байғазы береді. Ең жақыны босағаға жылқы байлап, бұл рәсім “атбайлар” аталады.
Екіншісі: құдалар не күйеу қалыңдығын алуға келгенде жеңгелері алдынан шығып қарсы алып, атын байлайды. Бұл да “атбайлар” делінеді және арнайы кәде беріледі.
Асату
Елге сыйлы ақсақалдар табақтың түбіндегі қалған асты өз қолымен балаларға беруі. Бұрын балалар қонақ шақырған үйдің маңын айналып жүреді екен: кез келген сәтте асқа шақырылуы мүмкін. Жазушы Сәбит Мұқанов шығармаларында бұл дәстүрді насихаттағаны айтылады.
Құйрық-бауыр
“Құйрық-бауыр жедің бе, құда болдым дедің бе” деген мәтелге арқау болған ғұрып. Екі жақ келісіп құда болғанда арнайы құйрық-бауыр әкелінеді. Әкелуші әйел “бауырдай жақын, құйрықтай тәтті болыңдар” деп тілек білдіреді, одан кейін барлық құдалар ауыз тиеді.
Бұл дәстүр құдалықтың бекіген белгісі, келісімнің символы ретінде бағаланған.
Енші беру
Ата-ана баласы үйлі-баранды болған соң “өз күнін өзі көре алады” деп сеніп, бөлек отау тігіп шығарады. Малынан мал, мүлкінен мүлік бөліп, ыдыс-аяқ сыйлайды. Келіннің төркінінен келген дүниесі қосылып, жас жұбайлар жеке шаңырақ көтереді.
Ата-ана қайтыс болған жағдайда, әдет бойынша, қалған ағасы інісіне енші беруге тиіс деп есептелген.
Сүт ақы
Қыз ұзату тойының мерзімі қалыңдық ауылы құдаларымен келісіп белгіленеді. Тойға күйеу жақ бас құда бастаған топпен, өнерлі жолдастарымен келеді. Құдалық кәделер көп болғанымен, жолы бөлек әрі қымбат кәделердің бірі — сүт ақы.
Ұқсастықтар және ой сабақтастығы
Қазақ халқының дәстүрлеріне ұқсас ғұрыптар өзге халықтарда да кездеседі. Мысалы, Пасха мерекесінің кейбір мазмұндық қырлары Қазақстанда кең танылған Наурыз мейрамымен үндесіп жатады.
Дәйексөздер арқылы мән беру
Бауыржан Момышұлы: “Халықтың ізгі дәстүрі – біздің ең асыл мұрамыз.”
В. Г. Белинский: “Әдет-ғұрып замандар бойы сыннан өтеді.”
Отбасы құндылығының ортақ үлгісі
Қазақ дәстүрінде де, орыс дәстүрінде де ер адам отбасының басшысы, қорғаушысы әрі қамқоршысы саналады. Ер адамның тұтынған заттары киелі деп қабылданып, құрметпен қаралған.
Мысалы, үйлену тойынан кейін қалыңдық ер азаматының аяқ киімін шешіп жоғары қоятын ырым бар: бұл ер адам мәртебесін жоғары ұстау мағынасын білдіреді деп түсіндіріледі.
Қорытынды
Ата-бабамыздың салт-дәстүрлерін мақтан тұтамын. Қ. Мырзалиев жырлағандай: “Халық — қалың орман, әрі пана, әрі қорған.” Әр халықтың кәсібіне, сенім-нанымына, тіршілігіне байланысты қалыптасқан, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отыратын салты болады.
Халықтық салт-дәстүр мен мәдени құндылықтарды тәрбиеде ұтымды пайдалансақ, ақылды да әдепті, жан-жақты жетілген, патриоттық сезімі жоғары азамат қалыптастыруға болады. Бүгінгі күн талабы — ел тарихын білетін, Отанын сүйетін, заман талабына сай білімді оқушылар мен жастарды тәрбиелеу.
Елдің көркі — дәстүрінде. Сондықтан қазақтың асыл мұраларын көздің қарашығындай сақтап, келешек ұрпаққа аманат етуіміз қажет. Еліміз салт-дәстүрге бай болсын!
Ұсыныс
- Мектеп бағдарламасына салт-дәстүрді жүйелі танытатын арнайы модуль немесе электив енгізу.
- Аймақтық мерекелер мен фестивальдер арқылы ұмыт болған дәстүрлерді тәжірибеде көрсету.
- Отбасылық ортада үлкендер әңгімесі, бата, ырым-тыйым мәнін түсіндіру дәстүрін күшейту.