Үйренді тақтың тәртібін
Ертек сазы және алдағы сөз
Бар екен де, жоқ екен, аш екен де, тоқ екен… Ертек ертектен басталып, құс атаулының абыр-сабыр күйін суреттейді: ала қарға — азаншы, қара қарға — қазаншы, шымшық шөпшек теріп әлек. Қарлығаш қалбаңдап, жапалақ жалбаңдап, әрқайсысы көмегін көрсетеді — бірақ бұл кіріспе ғана.
Бұл сөздер — домбыраны қолға алар алдындағы дайындау, тамақты қырнап, әңгіменің арнасын ашу. Негізгі әңгіме кейін: ұзақ жол, алыс жер, бір елдің тағдыры туралы.
Иран — гүл, бұлбұл, жібек, бірақ…
Оңтүстікте, Үндістанға барар жолда Иран дейтін жер бар дейді. Жер болғанда — көркем, құт қонған ерке жер: күні жерге үңілгендей, жері гүлге көмілгендей. Әр гүл сайын бір бұлбұл, үсті сайраған үн, асты жайнаған өң.
Көркемдіктің бейнесі
- Бал бұлақтың тауы, бұйра-бұйра бауы, бауы толған жеміс.
- Алмасы үйіліп жатқандай, өрігі мен шапталысы көз тартардай.
- Жібек мол: талайының жібек киіп жүргені айтылады.
Бірақ осы молшылықтың тасасында бір күйік бар: елдің дені — кедей, ал бай — бір уыс. Надандық пен тәуелділік кедейді байға телміртіп, құлдық қызметке итереді. Байлар құл айдап, еріккенде хан сайлап, ел тағдырын ойыншық қылады.
Аббас хан: таққа құмарлық, елге қырсыздық
Осы елде Аббас хан билік құрған дейді. Елін бақпай, тақ баққан; алтын сарай ішінде жатып ішер күй кешкен. Әйел жиып, ойы да, түсі де сонымен болып, шараптан үнемі шала мас жүретін бейне.
Ханның сипаты
Дәулетке мастық, сән-салтанатқа құмарлық, жауапкершіліктен қашу — биліктің бос көрініске айналған шағы.
Уәзірлердің ісі
Сұм-сұрқия уәзірлер ханның керегін әзірлеп қана қоймай, елді шауып, талап, бұқараны таптап ұстайды.
Күндер жылға ұласқан бір мезетте хан сарайда оңаша отырғанда бас уәзір кіріп келеді. Артынша бал ашатын тәуіп — балшы шақырылады. Айтары ауыр: жұлдыз «оныншы күн таңында ханға қаза жетеді» дейді.
Жұлдыздан қашу: айла іздеген кеңес
Хан үрейленіп, ашумен балшыны жазаламақ болады. Бірақ балшы жан сақтап қана қоймай, айла ұсынады: «Жұлдыз сөзін алдаудың жолы бар — тақтан уақытша кетіңіз, он күнге біреу отырсын. Сонда “тақта отырған хан” өледі, ал сіз аман қаласыз».
Кеңестің түйіні
Мәселе тағдырдан қашу емес, құрбанды таңдауға келіп тіреледі. Таққа кім отырса — сол өлімге жақындайды.
Енді кезек уәзірге, қазыға, қолбасына, тіпті жендетке келеді. Бірақ ешқайсысы он күндік хандыққа жанын қимақ емес. Қорқыныш бәрін теңестіреді: билікке құмарлар да сол сәтте биліктен тайсақтайды.
Құрбан ретінде таңдалған адам: Жүсіп
Балшы тағы бір амал айтады: базарда жүретін, шаян тілді, өткір сөзді Жүсіп бар. Ол хан мен уәзірлерді, қазы мен молданы ашық айыптап, «бәрің ұрысыңдар, обырсыңдар» дейтін көрінеді. Елдің көзінде — қауіпті, билік үшін — ыңғайлы нысана.
Неге дәл Жүсіп?
- Халық ішінде сөзі өткір, биліктің әділетсіздігін бетке айтатын.
- Билікке қарсы болғаны үшін жұрттың бір бөлігіне «жау» болып көрінетін.
- Таққа отырғызса, өлім келсе де «тақтағы хан» шартын орындайтын.
Базардан таққа: бір күнде өзгерген тағдыр
Шаңқай түсте базар ызыңдап тұрған шақ. Саудагердің саудасы, қайыршының мұңы, дәруіштің күйі — бәрі аралас. Сол жерде Жүсіп елдің заңын сөз қылып отырғанда, алыстан әскердің керней-сырнайы естіледі.
Уәзір келіп, Жүсіпті «хан болдың» деп, таққа сүйрейді. Жүсіп алғашында сенбейді, бірақ бәрі анық: Аббас өзі тақтан түскен. Жүсіп атқа қонады — сөйтіп кедейдің бірі сарайға кіреді, жауһарлы таққа отырады.
Әділдіктің қысқа дәурені
Тақтың тәртібін үйренген соң, Жүсіп ел билеуге кіріседі. Жарлы-жалшыны жақтап, еңбекші елді залымдардың езгісінен арашалайды. Уәзірді жер аудартады, қазыны жазалайды, машайық пен молданы, қолбасын абақтыға жаптырады. Байларды жинап, тізгін салып, халықтың еңсесін көтереді.
Саяси қадам
Билікті ұстаған топтың тірегін әлсіретіп, әділеттілікті күшпен орнатуға тырысты.
Әлеуметтік нәтиже
Кедей қауым «бір күн болса да әділдік көрдік» деп, Жүсіпті қалқан санады.
Тәуекелдің бағасы
Қысқа мерзім ішінде қатал өзгеріс жасаған адам жаудың да, қызғаныштың да нысанасына айналады.
Халық қуанды. Бірақ тірі қалған «төбеттер» есін жинады: тоғызыншы түнде сыбыр-күбір кеңес құрып, ертеңгі түнде қанжар жұмсауға бекінеді.
Оныншы күн таңы: жұлдыздың “дәлдігі” және шындықтың ащылығы
Оныншы күн таңында Жүсіп тақта отыр еді. Сол сәтте бір сатқын кіріп, қанжарды қадайды. Жүсіп үнсіз сұлап түседі. Кеңес қайта құрылып, Жүсіптің денесі қорланып, көмілді. Жарлық тарады: «хан өлді».
Жұрт жылап-сықтады: ел жетім қалды. Ал бұрыштан бүкшеңдеп Аббас шығып, таққа қайта мінеді. Халық үнсіз түнеріп тарайды: әділдіктің бір мезеті де осылай үзілді.
Қайта оралған ескі тәртіп
Аббас хан тағы да таққа қонды. Тағы да ел бақпады, тек тақ бақты. Алтын сарайдағы жалқаулық, шараптағы шала мастық, нәпсіге берілген күндер қайта жалғасты. Өз құлқына сай уәзірлерін жинап, олар тағы да елді шауып, талап, бұқараны таптап ұстайды.
Ой түйіні
Бұл оқиға әділдіктің қаншалықты нәзік, ал биліктің қаншалықты айлакер болатынын көрсетеді: жұлдызды алдамақ болғандар, ақырында, халықты қайтадан алдады.