Мәтін бойынша мақал құрастыру
Шығармашылықты дамыту — қазіргі білім берудің талабы
Бүгінгі күні еліміздің өркениетке ұмтылған қарқыны ұрпақ оқыту мен тәрбиелеу ісін жаңа сапалық деңгейге көтеруді талап етеді. Мектеп құрылымындағы өзгерістер, білім беру мақсаттарының жаңаруы, дамытушылық бағыттың күшеюі және көпнұсқалы оқытуға көшу мұғалімнен шығармашылық бастама, жұмыстың жоғары сапасы мен кәсібилікті қажет етеді.
Шығармашылық деген не?
Шығармашылық — адамның өмір шындығында өзін тануға ұмтылысы, үздіксіз ізденісі. Дұрыс жол табу үшін адам ой қорытуды, өздігінен сапалы әрі дәлелді шешім қабылдауды үйренуі керек. Қабілетті дамыту — рухани күшті нығайтып, өмірде өз орнын табуға көмектеседі. Өйткені адам тек туынды ғана емес, жаратушы да.
Неге бастауыштан бастау керек?
Баланы бастауыш сыныптан бастап шығармашылық ойлауға, қалыптан тыс шешім қабылдауға және практикалық әрекетке дайын болуға жетелеу қажет. Шығармашылық — тіршіліктің өзегі: адамзаттың сөйлеуінен бастап бүгінге дейінгі жетістіктерінің басым бөлігі — шығармашылық нәтижесі. Әр ұрпақ бұрынғы жетістікті меңгеріп қана қоймай, оны жаңа жағдайға бейімдеп, жетілдіре отырып, түрлі салада жаңа табысқа жетеді.
Қабілет әртүрлі болады
Сыныптағы әр оқушының пәнге қызығушылығы мен қабілеті бірдей емес: бірі есепке жүйрік, бірі тілге бай, енді бірі сурет салуға бейім. Қабілет құрылымы да әркелкі: математикалық бейімділігі бар балаларда ойлау операциялары жылдам әрі дәл болса, бейнелеу өнеріне бейім оқушы зат бөлшектерінің арақатынасын тез аңғарады; музыкаға қабілетті бала есту, ырғақты түсіну, сезімталдық қасиеттерімен ерекшеленеді.
Қабілет көпқырлы болуы мүмкін
Адам бойында бір ғана қабілет емес, бірнеше әрекет түріне бейімділік қатар дамуы мүмкін. Мысалы, ақындығымен бірге музыкаға немесе суретке қабілетті тұлғалар кездеседі. Бұл — оқушының әлеуетін бір бағытпен шектемей, жан-жақты дамыту қажеттігін дәлелдейді.
Оқу әрекеті мен шығармашылық әрекеттің айырмасы
Бастауыш сынып оқушысының қабілеті екі арнада дамиды: біріншісі — оқу әрекеті арқылы жинақталған адамзат тәжірибесін меңгеру; екіншісі — шығармашылық әрекет арқылы ішкі мүмкіндіктерін ашу. Шығармашылық әрекет баланың өзін-өзі қалыптастыруына, өз идеясын жүзеге асыруына бағытталған жаңа әдіс-тәсілдерді іздеумен ерекшеленеді: ол мәселені өзінше, жаңаша шешуге талпынады.
Ең маңызды шарт
Біздіңше, бүгінгі бастауыш сынып оқушыларының басым бөлігі шығармашылық тапсырмаларды табысты меңгере алады. Тек дұрыс басшылық пен шебер ұйымдастыру қажет. Сондықтан шығармашылық тапсырмалар сабақ үдерісінде жүйелі қолданылуы тиіс.
Дәстүрлі сабақ пен шығармашылық сабақ: негізгі айырмашылықтар
Дәстүрлі сабақ
- Мақсат: мұғалім — жаңа материалды түсіндіру; оқушы — жаңа білімді меңгеру.
- Іс-әрекет: мұғалім түсіндіреді; оқушы тыңдайды, есте сақтайды.
- Құрылым: жоспарға қатаң бағынады.
- Көзқарас: көбіне оқулықтағы бір ұстанымға сүйенеді.
Шығармашылық сабақ
- Мақсат: мұғалім — жаңа нәтижеге бағытталған әрекетті ұйымдастыру; оқушы — шығармашылық өнім ойлап табу.
- Іс-әрекет: мұғалім бағыттайды; оқушы зерттейді, талдайды, болжам жасайды.
- Құрылым: жағдайға қарай өзгермелі, жоспардан ауытқуы мүмкін.
- Көзқарас: мәселе бойынша әртүрлі пікірді салыстырып, талқылайды.
Ана тілі сабағындағы шығармашылық тапсырмалар
Оқушыларды шығармашылық жұмысқа баулып, белсенділігін, қызығушылығын және шығармашылық қабілетін арттыру үшін сабақта әртүрлі әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдануға болады.
Тапсырмалар топтамасы
- Мәтін, ертегі, әңгімені өз бетінше аяқтау.
- Дайын мәтінді басқаша аяқтау (ақын-жазушылар үлгісімен).
- Белгілі мақал негізінде әңгіме жазу.
- Мәтін бойынша мақал құрастыру.
- Табиғат құбылыстары мен суреттерге қарап жұмбақ құрастыру.
- Әңгімелерді салыстыру, бөліктерге бөлу.
- Шығарма, мәтін, ертегі құрастыру (тақырып, жоспар, тірек сөздер арқылы).
- Өлең, мақал құрастыру.
- Ұқсас оқиғаларды айтып беру, өмірмен байланыстыру.
- Кейіпкерге мінездеме беру.
- Сурет салу, ауызша суреттеу, қиялмен бейнелеу, мүсіндеу.
- Рөлге бөліп оқу.
- Логикалық ойындар: анаграмма, сөзжұмбақ, ребус.
- Диалог-ертегі құрастыру.
- Образға кіру (кейіпкер орнына өзін қойып ойлау).
Осы тапсырмалардың ішінен әсіресе тиімділері: образға кіру, талдау және қиялдау, суырыпсалма айту элементтері, диалог-ертегі, жұмбақ пен мақал құрастыру.
І тапсырма: талдау және қиялдау
Бастауыш сынып оқушыларының ой-санасын, қабілетін және шығармашылығын дамытуда көркем шығарманы талдаудың әсері зор. Талданбаған шығарма баланың жүрегіне жетпей, оны толғандырмайды.
Сыныптағы жұмыс үлгісі
3-сыныптағы «Қамқорлық» әңгімесін талдау барысында сұрақ-жауап ұйымдастырылады:
- Әңгіме кім туралы? (қайырымды, мейірімді бала туралы)
- Екі бала туралы не айта аласыңдар? (Венн диаграммасы арқылы ұқсастық/айырмашылық)
- Балапанды бір сөзбен қалай сипаттайсыңдар?
- Оқи отырып қандай көңіл-күйді бастан кешірдіңдер?
- Қай кейіпкермен кездескілерің келеді? Кездессеңдер не дер едіңдер?
- Мәтінді басқаша қалай аяқтар едіңдер?
- Осы оқиғаға қандай мақал-мәтел сай келеді?
- Қандай сурет салар едіңдер? Қалай мүсіндер едіңдер?
Жантас
Мейірімсіз, қатыгез, әдепсіз; балапанды азаптайды, ешкімді аямайды.
Қожа
Қайырымды, мейірімді, қамқор; әдепті, жаны ашитын, көмектесуге дайын.
Осындай талдау арқылы оқушылар шығармашылық әрекеттің кезеңдерін табиғи түрде бастан кешіреді: қызығу, қиялдау, идеяның жарқ етуі, шабыт. Нәтижесінде оқушы дамуы біртіндеп жаңа сапаға көтеріледі.
Бақылаудан байқалған нәтижелер
- Шығармашылық тапсырмаларды пәндерге бейімдеп қолдану оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырды.
- Білім сапасы көтерілді.
- Логикалық ойлау және шығармашылық іс-әрекетке қабілет күшейді.
- Бақылау нәтижелері ата-аналармен жүйелі бөлісіліп, оларға әдістемелік кеңес берілді.
- Мұғалім болашақ үшін қызмет етеді: әр оқушыны жеке тұлға ретінде танып, оның өз орнын табуына, сынып ұжымында қалыптасуына, ата-анамен ынтымақтастық орнатуға және қиналып жүрген оқушыға дер кезінде қолдау көрсетуге ықпал етеді.
Қорытынды ұстаным
Шығармашылық педагогикасының түпкі мақсаты — бүгінгі талапқа сай жаңа сана мен рухани сапаны қалыптастыру, оны дамытуға тың жолдар мен соны шешімдер табу. Бұл міндет бастауышта жүйелі басталғанда ғана тұрақты нәтиже береді.