Деңгейлік және саралап оқыту жағдайында барлық оқушылардың бағдарламалық білімді меңгеруін жүзеге асыру
Қазіргі мұғалімге қойылатын талап: жауапкершілік пен жаңа көзқарас
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев білім мен ғылым қызметкерлерінің ІІІ съезінде: «Жаңа формацияның педагогі қажет. Мұғалімнің жаңа ұрпағы білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл — уақыт талабы», — деп атап өтті. Бұл пікір мұғалімдер қауымына жүктелген жауапкершіліктің қаншалықты жоғары екенін көрсетеді.
Қазіргі білім берудегі басты мақсат — жас ұрпақтың білім деңгейін көтеру, жан-жақты дамыған тұлға қалыптастыру және оқушының өз бетімен жұмыс істеуіне жағдай жасап, шығармашылық қабілетін дамыту.
Педагогикалық технологиялар: нәтижеге жеткізетін құрал
Білім берудің даму бағыты мен технологияларын қамтитын педагогикалық технологиялардың түрі көп. Оларды оқу үдерісінде жүйелі қолдану сабақтың нәтижесін жақсартып, сапасын арттырады және оқушылардың пәнге қызығушылығын күшейтеді. Ең маңыздысы — оқушының өздігінен тану, іздену әрекеттерін қалыптастыруға бағыттайды.
Деңгейлеп оқыту технологиясы
Мақсаты — білім алушының жеке дара ерекшеліктерін ескере отырып, өз бетінше ізденісін күшейту және шығармашылығын қалыптастыру.
Дамыта оқыту технологиясы
Дамыта оқытудың негіздері XVII ғасырда Ян Амос Коменскийдің «Ұлы дидактикасында» талданған. Кейін К. Д. Ушинский, Л. С. Выготский еңбектерінде қарастырылып, 1960-жылдардың соңында Л. В. Занков, Д. Б. Эльконин, В. В. Давыдов зерттеулерінде дамытылды. Эльконин мен Давыдовтың зерттеулері оқушыны тұлға ретінде тануға бағытталды.
Деңгейлеп-саралап оқыту: оқушыны алдыңғы орынға қоятын модель
Деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы 1998 оқу жылынан бастап мектептің барлық сатысына, барлық пәндерге енгізіліп, оқу үдерісін жандандыруға айтарлықтай үлес қосып келеді. Профессор Ж. Қараевтың деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы оқушылардың өздігінен танып-білу, іздену әрекеттерін жүйелі меңгертуді талап етеді. Бұл технологияда оқушы бірінші орынға қойылып, оның өз бетінше білім алудағы белсенділігіне ерекше назар аударылады.
Технологияның мүмкіндіктері
- Оқушының өз қабілетіне және болашағына сенімін арттырады.
- Оқушыны ынталандырады және оқу уәжін күшейтеді.
- Оқушы мен мұғалім арасында ынтымақтастыққа негізделген қарым-қатынас қалыптастырады.
- Оқушының өзін-өзі бағалау дағдысын дамытады.
- Бағалаудың әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
- Білім көрсетудегі әділ сайыс пен нәтижені айқын көруге жағдай жасайды.
Физика сабағында деңгейлеп оқытудың тиімді тұстары
Өздік жұмыс дағдысы
Әр оқушы өздігінен жұмыс істеуге дағдыланады.
Жеке қабілетті айқындау
Оқушының жеке мүмкіндігі анықталып, тапсырма деңгейіне сай дамиды.
Әділ бағалау
Әр оқушы өз деңгейіне сай бағаланады, нәтижесі түсінікті болады.
Практикалық артықшылықтар (сынып жұмысы деңгейінде)
- Оқушылар іштей бір-бірінен қалып қоймауға ұмтылады.
- Тапсырма күрделенген сайын ойлау қабілеті дамиды.
- Бір сабақта тапсырманың бірнеше түрін орындауға мүмкіндік туады.
- Бағалау шкаласы айқын болады: 1-деңгей — 3, 2-деңгей — 4, 3-деңгей — 5.
- Даму мониторингін жүргізіп, оқушы жетістігін бақылауға және ата-анамен байланыс орнатуға жеңілдік береді.
Сабақ сапасын арттыру: мұғалімнің кәсіби ұстанымы
Сабақ — шығармашылық еңбектің жүзеге асатын негізгі алаңы. Сондықтан оқу материалын қызықты әрі түсінікті ету мұғалімнің жан-жақты дайындалуына, кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты. Ішкі шығармашылық күй қалыптасқанда, оқушыларға берік те терең білім беруге мүмкіндік туады.
Негізгі мақсат пен міндеттер
Мақсат: заман талабына сай білімді, білікті, шығармашылық қабілеті дамыған тұлға қалыптастыру.
- Жас ұрпақтың қабілетін ашу.
- Шығармашылық және логикалық ойлауды дамыту.
- Қойылған мақсаттарды оқу үдерісінде нақты жүзеге асыру.
Оқу материалын баяндау кезінде тәжірибелер көрсету, жаттығулар орындату, дидактикалық материалдар мен техникалық құралдарды жүйелі қолдану оқушыларды белсенді қабылдауға және нәтижеге бағыттайды.
Сабақты ұйымдастырудың негізгі қағидалары
- Ұлттық, аймақтық және жергілікті мазмұны бар материалдарды кеңінен қолдану.
- Оқушының тұлғалық дамуына жағдай жасау.
- Физика сабақтарындағы белсенді іс-әрекетті ұйымдастыру үшін барынша көп мүмкіндік беру.
- Әр кезеңде пәнге қызығушылықты қалыптастырып, дамыта оқыту.
- Пәнаралық байланысты тиімді пайдалану.
- Деңгейлік және саралап оқыту арқылы барлық оқушының бағдарламалық білімді меңгеруін қамтамасыз ету.
Білімді игеру логикасы: сатылар мен деңгейлер
Жаңа сабақты түсіндіру кезіндегі негізгі мақсат — әр оқушының білім сапасына жетуіне мүмкіндік беретін оқу жоспарын ғылыми негізде ұйымдастыру. Білімді игеру үдерісі үш саты арқылы құрылады:
1-саты
Жаңа білімді игеру және оны қолдана білу.
2-саты
Игерген білімді өңдеу және оны таныс емес жағдайда қолдана білу.
3-саты
Жалпы білімді өз бетімен игеру.
Әр сатыдағы пәндік білім 4 деңгей арқылы қалыптасады
1) Білу
Ұғымдар мен анықтамаларды меңгеру.
2) Түсіну
Жаңа ақпаратты өз сөзімен жеткізу, мәнін ашу.
3) Қолдану
Формула, есеп, ұқсас жағдайларға көшіру.
4) Біліктену
Талдау, салыстыру, қорытынды жасау, дәлелдеу.
Тақырыптық мысал: гармониялық тербелістерді деңгеймен меңгерту
«Гармониялық тербелістер. Тербеліс амплитудасы, периоды және жиілігі» тақырыбында оқушы 9-сыныпта алған бастапқы түсініктерін еске түсіріп, жаңа фактілерді және электромагниттік толқындардың қасиеттерін қабылдайды. Бұл — білімді қабылдау кезеңі.
2-деңгей — Түсіну
Қабылдаған мәліметті бекіту: өз сөзімен түсіндіріп беру. Мысалы, тербелістердің өмірдегі орны туралы әңгімелеу.
3-деңгей — Қолдану
Білімді формула арқылы тұжырымдау, есеп шығару, ұқсас мысалдар келтіру.
4-деңгей — Біліктену
Білімді басқа фактілермен салыстырып, қорытынды шығару; қарапайым түрде гармониялық тербелісті өрнектеп, түсіндіре алу.
Нәтиже
Оқушы түсінгенін дәлелдеп, қолдана алатын деңгейге көтеріледі; материал ұзақ мерзімді білімге айналады.
Өмірмен байланысты тапсырмалар: қызығушылықты арттырудың тиімді жолы
Әр сабақта мүмкіндігінше жергілікті ортаға жақын материалдарды қолдану оқушының танымын кеңейтеді. Физиканың заңдылықтарын күнделікті өмірмен ұштастыру пәнге қызығушылықты арттырып қана қоймай, білімнің қолданбалы мәнін нақты көрсетеді.
Импульс тақырыбы: асық арқылы түсіндіру
Әсерлесуші денелер ретінде асықты қолдануға болады: тыныш тұрған асықты екінші асықпен атқанда, неліктен ол қозғалады? Әсердің берілуі жылдамдық туғызатынын көрсету арқылы импульс формуласы түсіндіріледі.
Үй тапсырмасы: стаканға су құйып, оны қағаздың үстіне қойыңдар. Қағазды баяу тартып көріңдер, кейін оны лезде тартып алыңдар. Қолдың тарту әсерінің уақытқа тәуелділігі қандай? Талдап, жауап беріңдер.
Реактивті қозғалыс: қарапайым тәжірибе
Картоннан балық пішінін қиып, саңылауына пипеткамен май тамызып бақылау жүргізуге болады. Май саңылаудан аққанда балықтың ілгері жылжуы реактивті қозғалысты көрнекі түсіндіреді.
11-сынып: дифракция және интерференция
Құс қауырсыны, капрон мата, пластинка сияқты материалдар құбылысты түсіндіруді нақты әрі түсінікті етеді.
Дыбыс толқындары: резонатор ұғымы
Домбыра қуысы резонатор ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, адамның ауыз қуысы да резонатор екенін айтып, «жағыңды екі қолыңмен қатты қысып сөйлеп көр» сияқты тапсырмалар арқылы оқушы өз тәжірибесіне түсініктеме береді.
Осындай тапсырмалар оқушыларды бақылауға, салыстыруға, қорытынды жасауға үйретеді және физика заңдылықтарын өмірде кеңінен қолдануға болатынын айқын көрсетеді.
Қорытынды: технология — сапаны арттырудың нақты тетігі
Жаңа педагогикалық технологияларды орынды қолдану сабақ сапасын көтереді, оқушылардың оқу-танымдық қызығушылығын арттырады және қазіргі қоғам талабына сай білім алуына ықпал етеді. Ең бастысы — оқушыны өз бетімен әрекеттенуге, ізденуге, ойлануға және нәтижеге жетуге жетелейді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қараев Ж. А. Саралап, деңгейлеп оқыту технологиясы.
- Жұмабекова А. А. Деңгейлік тапсырмалар арқылы дамыта оқыту.
- Тұрғанбаева Б. Жеткіншектердің шығармашылық қабілетін дамыту. Қазақстан мектебі, №8, 2004.
- Ильин В. С. Формирование личности школьника. М.: Педагогика, 1984.