Жаңалықтарды ұйымдастыру

Мемлекеттік тіл және білім берудегі басымдық

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы 1997 жылғы 11 шілдеде қабылданды. Заңның 4-бабында Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі — қазақ тілі екені айқын көрсетілген. Елімізде жүзеге асырылып жатқан «Үш тұғырлы тіл» бағдарламасы аясында да мемлекеттік тіл — қазақ тілін дамытуға ерекше назар аударылады.

Негізгі ой: мемлекеттік тілді дамыту — білім беру мазмұны мен оқыту әдістерін жаңартумен тікелей байланысты.

Дарынды балалар: анықтау — ұзақ мерзімді, көп дерекке сүйенетін үдеріс

Дарынды балалар — ұлт болашағы. Дарынды оқушыны анықтау бір реттік тестілеумен шектелмейді: бұл нақты баланың дамуын жүйелі талдауды қажет ететін ұзақ мерзімді үдеріс. Сондықтан баланы «бір сәтте таңдау» орнына, оны арнайы бағдарламалар арқылы оқытуда, қосымша білім беру жүйесінде немесе жалпы білім беретін мектеп жағдайында дербестендірілген оқыту арқылы кезең-кезеңімен танып-білу маңызды.

Психометрикалық тесттердің орны

Психометрикалық тесттер дарындылықты анықтау бағдарламасында қосымша ақпарат көзі ретінде қолданылуы мүмкін. Алайда ол баланы «дарынды» немесе «дарынсыз» деп шешім шығаратын жалғыз критерий бола алмайды.

Кешенді мониторингтің қажеттілігі

Дарындылықты анықтауда психологиялық-педагогикалық мониторинг баланың мінез-құлқы мен әрекетін жан-жақты бағалап, әртүрлі дереккөздерді біріктіруге мүмкіндік береді.

Дарынды оқушыларды анықтауға қойылатын негізгі талаптар

Кешенді бағалау: бейімділіктің кең ауқымын қамту, ақпараттың түрлі көздерін пайдалану.
Ұзақ уақыттық бақылау: идентификациялау үдерісінің кезең-кезеңімен жүруі.
Қызығушылыққа сай талдау: баланың бейімділігіне сәйкес әрекет саласындағы мінез-құлқына жүйелі талдау жасау.
Әрекет өнімін бағалау: суреттер, өлеңдер, техникалық модельдер, есеп шығару тәсілдері және т.б.
Жақын даму аймағын ескеру: тек актуалдық деңгейді емес, әлеуетті мүмкіндікті де бағалау; проблемалық сабақтар мен тренингтер қолдану.
Көпкезеңді диагностика: баланың дара ерекшелігі мен дарындылық түріне сай бірнеше процедура қолдану.
Табиғи жағдайға жақын тексеріс: шынайы өмірлік жағдаятқа ұқсас формат.
Еркіндік беретін оқу жағдаяты: зерттеушілік әрекетті модельдеу, пәндік орта арқылы әрекет еркіндігін кеңейту.
Жетістіктерді талдау: олимпиада, конференция, спорттық жарыс, шығармашылық байқау, фестиваль нәтижелері.
Экологиялық валидті әдістер: бақылау, әңгімелесу, әрекет нәтижесін талдау, ата-ана мен мұғалімнің сараптамалық бағасы.

Ескерту: кешенді тәсілдің өзі қателікті толық жоққа шығармайды. Сондықтан қорытынды әрдайым бірнеше дерек пен ұзақ мерзімді бақылауға сүйенгені дұрыс.

Дарындылықты дифференциациялау

Актуалдық деңгей: жас ерекшелігі кезеңінде қол жеткізілген даму нәтижесі.
Нақты көрініс ерекшелігі: әрекетті жүзеге асырудағы дара стиль мен нәтиже.
Әлеуметтік мүмкіндік: баланың дамуын қолдайтын орта мен жағдайлардың әлеуеті.

Оқушы қабілетін танып-білу және дамыту қағидалары

1) Қабілет құрылымының алуан түрлілігін ескеру

Балалардың қабілет деңгейі мен құрылымы әртүрлі болады. Оны анықтауға психологиялық тестілер, зерттеу, бақылау және дамыту жұмыстары көмектеседі.

2) Жетекші қабілетті айқындап, шығармашылық жұмыс жүргізу

Әр балада қабілеттің бірнеше түрі болуы мүмкін. Сондықтан жетекші қабілетін анықтап, соған сай арнаулы шығармашылық тапсырмаларды жүйелі ұйымдастыру қажет.

Дарынды бала, ұстаз, ата-ана және тікелей қарым-қатынастағы өзге адамдар осы қағидаларға сүйеніп, табанды еңбек етсе, нәтиже болатыны сөзсіз.

Инновациялық үдеріс және мұғалімнің кәсіби дамуы

Инновациялық үдерістің негізі — жаңалықтарды қалыптастыру, қолдану және жүзеге асыруға бағытталған тұтастық қызмет. Оқушылардың ой-өрісін, ұлттық мәдениетін, ұлттық рухы мен сана-сезімін дамытып, алғыр тұлғаны қалыптастыру үшін оқу-тәрбие жүйесінде инновациялық технологияларды, соның ішінде ақпараттық технологияларды қазақ тілі сабағында қолдану маңызды.

Педагогикалық жаңалықтарды енгізудің кезеңдері

I Жаңа идеяны іздеу: инновацияны жоспарлау, жаңалықтарды іздестіру.
II Ұйымдастыру: ресурстарды, мазмұнды, әдістерді нақтылау.
III Енгізу: оқу-тәрбие үдерісінде жаңа әдіс-тәсілдерді жүйелі пайдалану.
IV Бекіту: тәжірибені жинақтау және тиімді үлгіні тұрақтандыру.

Негізгі ұстаным

ХХІ ғасыр — озық технологиялар ғасыры. Сондықтан білім беру жүйесінде жаңа технологияларды тиімді әрі жүйелі пайдалану — уақыт талабы. Технология түрлері өзгеруі мүмкін, бірақ нәтижеге жеткізетін фактор — мақсатқа сай, тұрақты қолдану.

Инновациялық технологиялар және олардың нәтижелері

Қолданылатын технологиялар

Жобалау технологиясы
Саралап-даралап оқыту
Дамыта оқыту технологиясы
Модульдік оқыту технологиясы
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту
Сатылай кешенді талдау
Деңгейлеп оқыту технологиясы

Күтілетін нәтижелер

Түрлі әдістер сабақты терең ашуға көмектеседі.
Барлық оқушыны сабаққа қатыстыру мүмкіндігі артады.
Әр оқушының деңгейін анықтау жеңілдейді.
Бағалау ауқымы кеңейеді.
Ізденіске баулиды, өз бетімен жұмыс дағдысын қалыптастырады.
Шығармашылық белсенділік, сөз саптау еркіндігі және ұйымшылдық дамиды.
Жеке тұлғалық сипат, шығармашылық және кәсіби сенім нығаяды.

Білім беруді ақпараттандыру: мақсат және мүмкіндіктер

Білім беру жүйесін ақпараттандыру — оқыту мен тәрбиелеудің психологиялық-педагогикалық мақсатын дамытуға бағытталған жаңа ақпараттық технологияларды пайдалануды теориялық және практикалық тұрғыдан қамтамасыз ету. Яғни ақпараттық технологияларды оқу үдерісіне тиімді енгізіп, оны қолдану әдістемесін меңгеру.

Ақпараттандырудың негізгі бағыттары

Әр адамға білім алудың өзіне тиімді жолын таңдауға мүмкіндік беретін ашық жүйе қалыптастыру.
Білім алудың техникасын түбегейлі жаңарту.
Оқушылардың танымдық іс-әрекетін тиімді ұйымдастыру.

Қазақ тілі сабағында электрондық оқулық пен мультимедианы қолдану

Электрондық білім беру ресурстары (видеофильмдер, электрондық оқулықтар, мультимедиялық презентациялар, анимациялар және т.б.) қазақ тілін үйретуде сөйлеу әрекетін жандандырады. Қазақ тілінде монолог пен диалог құру оқушы үшін оңай бола бермейді, сондықтан мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі — жаңа технологиялардың мүмкіндіктерін пайдаланып, сөйлеудің шынайы жағдаяттарын құра білу.

Көрнекілік

Анимация, бейне, слайдтар арқылы қабылдау күшейеді; көру мен есту біріккенде меңгеру жылдамдайды.

Ынта

Мультимедиа оқушының қызығушылығын оятып, сабақтағы белсенділікті арттырады.

Жеке қарқын

Материалды бірнеше рет көру мүмкіндігі әр оқушының оқу қарқынына бейімделеді.

Электрондық оқулықтың дәстүрлі оқулықтан ерекшелігі

Электрондық оқулық «жанды» форматта ұсынылады: дыбысталған тапсырмалар, интерактивті сұрақтар, анимациялар, бейнефрагменттер оқушыны оқу үдерісінің белсенді қатысушысына айналдырады. Бұл тәсіл Ян Амос Коменскийдің «таным сезім мүшелері арқылы жүзеге асады» деген дидактикалық қағидасымен үндес.

Маңыздысы: электрондық оқулықтар оқу стандартына сай әзірленіп, бір сабаққа ғана емес, пән мазмұнының тұтастығын көруге мүмкіндік береді.

Электрондық оқулықтың артықшылықтары

Мультимедиалық мүмкіндіктер: дыбыстау, анимация, графика, бейнеклип, слайд-шоу.
Икемді басқару: материалды әртүрлі аудиторияға бейімдеп ұсыну және анықтамалық ретінде қолдану.
Жедел кері байланыс: тапсырмаларды тексеру, бағалау нәтижесін тез алу.

Практикадағы нәтижелер: тапсырмалар, байланыс, жобалау

Сабақтағы нақты жұмыстар

Кроссворд, кесте, сызба құру арқылы грамматикалық және лексикалық материалды өңдеу.
Досына хат жазу және оны дұрыс рәсімдеуді үйрену.
Қазақ тілі кабинеті үшін сөздерді сауатты әрі көркем безендіру.
Компьютер арқылы өзіндік және топтық жұмысты ұйымдастыру, дағдыларды кеңейту.
Ғаламторды пайдаланып, электрондық пошта арқылы хат алмасу, ақпарат көздеріне ену, сөздік пен энциклопедия қолдану.

Жұптық және топтық жұмыс

Электрондық оқулықтарды қолдану арқылы оқушылар жұппен және топпен жұмыс істейді. Бұл тәсіл қазақ тілінде диалог құруға және грамматикалық білімді бекітуге тиімді.

9–11-сыныптардағы жобалық тапсырмалар

Оқушылар белгілі бір тақырып бойынша оқулықта жоқ материалды газет, кітап, интернеттен іздеп, жинақтайды, жазып әкеледі және қазақша мазмұндайды. Бұл — оқушы үшін шығармашылық, ал мұғалім үшін — құнды қосымша материал.

Салыстыру және құрастыру арқылы тереңдету

Сабақта меңгерту, пысықтау және саралау мақсатында салыстыру-саралау, құрастыру тапсырмаларын жүйелі қолдану тиімді. Екі елдің басты ерекшеліктері мен ұқсастықтарын салыстыру сияқты жұмыстар оқушыны қосымша материалмен жұмыс істеуге, ізденуге жетелейді және өз білімін дәлелдеуге мүмкіндік береді.