Рухани жаңғыруӨрнекті өрмек өнері Өрмек - алаша, басқұр, қоржын, кілем т. б. тоқитын көптеген бөліктерден тұратын күрделі тоқыма құралы (станок)

Рухани жаңғыру: Өрнекті өрмек өнері

Өрнекті өрмек — қазақтың дәстүрлі тоқымашылық мәдениетінің маңызды саласы. Төменде өрмек түрлері мен оны құрайтын негізгі бөлшектер мен құралдардың қысқаша түсіндірмесі берілген.

Өрмектің түрлері

Өрмек

Алаша, басқұр, қоржын, кілем сияқты бұйымдарды тоқуға арналған, көптеген бөліктен тұратын күрделі тоқыма құралы (станок).

Термелі өрнек

Кілем тоқитын құрал. Бұл өрмекте жалпақ тоқымадан жасалатын бұйымдар тоқылады.

Жай өрмек

Енсіз құр, бау, терме, басқұр сияқты бұйымдар тоқылады. Жай өрмек бірнеше бөлшек пен құралдан құралады.

Негізгі ұғымдар

Еркек жіп: Күзуде тұрған желі жіптерінің үстіңгі беті.
Ұрғашы жіп: Күзуде тұрған желі жіптерінің астыңғы беті.
Шатыс: Еркек және ұрғашы жіптердің адарғы арқылы айқасуы.
Арқау: Тергіштен кейін шатысты ұстап қалатын, жүгіртпеге оралған арқау жіп.
Жіп қашу: Желі жіптерінің үзілуі.

Құрал-жабдықтар мен бөлшектер

Түсіндірме сөздік

Қазық

Желі мен өрмек өрісін құруға қажет қазықтар.

Кергіш қазық

Өрмек өрісін алдыңғы жағынан керіп тұрады.

Күйеу қазық

Өрмекті арт жағынан керіп тұратын қазық. Жетім қазық деп те аталады.

Күзу шыбығы

Арқау жіп өткізетін ағаш шыбық.

Күзу арқалығы

Күзу шыбығын тең көтеріп тұрады.

Мосы

Арқалықты көтеріп тұратын үш бұтты құрал.

Адарғы

Өрмек өрісінің астыңғы және үстіңгі беттерін айқастыратын ағаш құрал.

Серу ағаш

Өрмек өрісінің енін сақтап, жіптерді біркелкі ұстап тұратын құрал.

Жүгіртпе

Арқау жібін өткізіп тұратын құрал.

Қылыш

Адарғыдан кейін арқау жібін нығыздайтын, қылыш тәрізді ағаш құрал.

Бақылау жіп

Өріс жіптері шатаспау үшін қолданылатын бөлек жіп (байлау үшін).

Тергіш

Өрнек шығару үшін түрлі-түсті жіптерді теретін (іріктейтін) ағаш құрал.

Тарту жіп

Күзуді қозғалмайтындай етіп қатты тартып, бекітіп қоятын мықты жіп.

Ескерту

Бұл атаулар өңірге қарай аздап өзгеруі мүмкін, алайда атқаратын қызметі ортақ дәстүрге негізделеді.

Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.