Әке мен бала әңгімесін талдау
Сабақтың барысы
Сабақ ұйымдастыру кезеңінен басталады: оқушылардың назарын сабаққа аудару, оқу құралдарын түгендеу және сыныпты үш топқа бөлу.
I топ
Сұңқар
II топ
Қыран
III топ
Бүркіт
Үй тапсырмасын тексеру
Өткен сабақты еске түсіріп, «Ыбырай Алтынсарин кім?» деген сұраққа жауап беріледі. Оқушылар жаттаған өлеңдерін мәнерлеп оқып, топ болып мазмұнын түсіндіреді.
Топтастыру тапсырмасы
- 1. Ыбырай Алтынсарин кім?
- Өлеңдерді мәнерлеп оқу және мазмұнын топпен түсіндіру.
Жаңа сабақ: Ы. Алтынсариннің өлеңдері мен әңгімелері
Топтастыру жұмысы жалғасады. Әр топқа бағытталған тапсырмалар арқылы Алтынсариннің еңбегі жан-жақты қарастырылады.
I топ
Атқарған қызметтері
II топ
Өлеңдері
III топ
Әңгімелері
Ыбырай Алтынсариннің өмір жолына шолу
Төмендегі хронологияда Ыбырай Алтынсариннің өміріндегі негізгі кезеңдер мен маңызды оқиғалар берілген.
Ы. Алтынсарин — оқулық авторы
«Қазақ хрестоматиясына» енген тақырыптар бірнеше бөлімге топтастырылған.
А
Балалар өмірінен алынған әңгімелер. Бұл әңгімелер түрлі орыс хрестоматияларынан, көбінесе И. Паульсонның хрестоматиясынан алынған.
Ә
Әр түрлі жинақтардағы адамдар өмірінен алынған әңгімелер.
Б
Қазақ ақындарының таңдаулы өлең-жырларынан үзінділер.
В
Қазақтың мақал-мәтелдері.
Өлеңдерді оқу және мазмұнын талдау
Ыбырай өлеңдерін оқып, мазмұнын талдау барысында кестелер толтырылады: ақын сөзі арқылы қандай қасиеттер айқындалатыны анықталады.
Кесте: Ыбырай сөзі нені айқындайды?
Үзінді
Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Телмірме еш адамға мұңдықпенен.
Түйін: адалдық, ар-намыс, өзін-өзі ұстау.
Үзінді
Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан,
Іздемей-ақ табылар.
Түйін: білімге құштарлық, еңбектің нәтижесі.
Үзінді
Өнер-білім бар жұрттар,
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден,
Жылдам хабар алғызды.
Түйін: өркениет, ғылым-техника, алға ұмтылыс.
Үзінді
Кім сендерді, балалар, сүйетұғын,
Қуанышыңа қуанып, қайғыңа күйетұғын.
Түн ұйқысын төрт бөліп, кірпік қақпай,
Шешең байғұс дамылсыз жүре-тұғын.
Түйін: ана мейірімі, отбасы құндылығы, жанашырлық.
Өлең шумақтарына әдеби талдау
Әдеби талдауда шумақ, бунақ, буын ұғымдары қарастырылады. Әр топқа жеке шығармадан үзінді беріліп, талдау жасалады.
I топ: «Өзен»
Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық соқса бір қалыпты,
Аралап тау мен тасты арқыраған.
II топ: «Өнер-білім бар жұрттар»
Өнер-білім бар жұрттар,
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден,
Жылдам хабар алғызды.
III топ: «Кім сендерді, балалар, сүйетұғын»
Кім сендерді, балалар, сүйетұғын,
Қуанышыңа қуанып, қайғыңа күйетұғын.
Түн ұйқысын төрт бөліп, кірпік қақпай,
Шешең байғұс дамылсыз жүре-тұғын.
Қорытынды: өлеңдерінің ерекшелігі
Негізгі идеялар
- Білім мен еңбекті өмірдің басты тірегі ретінде дәріптеу.
- Адалдық, адамгершілік, тәрбие құндылықтарын алға шығару.
- Қарапайым, түсінікті тілмен оқушы санасына әсер ету.
Әңгіме жанрына өтпелі көпір
Ыбырай Алтынсариннің тек ақын ғана емес, әңгіме шебері екені де атап өтіледі. Осыған байланысты оның прозалық шығармалары еске түсіріліп, талдауға негіз қаланады.
Әңгіме талдауы: «Әке мен бала»
Әңгімені аудиожазбадан тыңдап, мазмұны бойынша сұрақтарға жауап беріледі. Әр топ өз дәлелін келтіріп, мәтінге сүйене отырып қорытынды жасайды.
I топ
- Неліктен «Әке мен бала» деп аталған?
- Негізгі тақырыбы қандай? Дәлелдеңдер.
- Еңбек туралы мақал-мәтелдер айтыңдар.
II топ
- Әңгімедегі бала қандай? Дәлелдеңдер.
- Балаға қандай кеңес берер едіңдер?
III топ
- Әкеге мінездеме беріңдер. Дәлелдеңдер.
- Осы әңгімеге ұқсас қандай шығармасын білесіңдер?
Шығармашылық жұмыс: ой толғау
Дәйексөзді түсіндіру
«Ыбырай Алтынсарин — қазақ арасынан шыққан тұңғыш кемеңгер адам еді. Ол өзінің қараңғы, көшпелі халқының ішіне еуропалық мәдениеттің жарық сәулесін таратты».
Дереккөз: «Оренбурский листок» газеті.
Сұрақ
Неліктен Ы. Алтынсаринді балалар әдебиетінің атасы деп атайды?
Хат жазу
«Ыбырай атама хат»: бүгінгі оқушы көзқарасымен ойыңды қағазға түсір.
Қосымша дерек
Қазақ әдебиетінде педагог-жазушының көркем бейнесі жасалып келеді. Мысалы, ақын Ғафу Қайырбеков «Дала қоңырауы» поэмасын, М. Ақынжанов «Ы. Алтынсарин» пьесасын, Жайсаңбек Молдағалиев «Алғашқы ұстаз» романын жазды. Ыбырай Алтынсарин туралы кинофильм түсірілген, Қостанай қаласында ескерткіші бар және өзге де деректер сақталған.
Үй тапсырмасы
Ы. Алтынсариннің әңгімелерін талдау.
I топ
«Асыл шөп»
II топ
«Дүние қалай етсең табылады?»
III топ
«Бай баласы мен жарлы баласы»