Қазақша рефераттар

Есту анализаторының маңызы

Сабақтың мақсаты

  • Сезім мүшелерінің түрлерін, құрылысы мен қызметін, ағзадағы маңызын түсіндіру арқылы танымдық білімді арттыру.
  • Сезім мүшелерінің құрылысын және қызметін тәжірибе, демонстрация арқылы көрсету; пәнге қызығушылықты оятып, дамыта оқыту.
  • Сезім мүшелерінің гигиенасын меңгерту; әртүрлі аурулардың алдын алуға, денсаулықты қадірлеуге тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

  • Сезім мүшелерінің нақпішіндері
  • Сызбалар
  • Графикалық диктант
  • Тесттер
  • Интерактивті тақта

Әдістер

  • Сұрақ–жауап
  • Топпен жұмыс
  • Демонстрация

Сабақтың түрі

Қорытынды сабақ

Пәнаралық байланыс

Әдебиет Физика Медицина Валеология

Сабақ барысы

  1. 1-кезең

    Ұйымдастыру кезеңі

  2. 2-кезең

    Ұран және мақсатпен таныстыру

  3. 3-кезең

    Негізгі бөлім және қорытынды

Ұран

Білім алып бүгін алтын ұяда,
Ертең әлі шарықтаймыз қияда.

Негізгі жоспар

  1. Кіріспе: сезім мүшелері
  2. Көз: маңызы, құрылысы, қызметі
  3. Есту мүшесі: маңызы, құрылысы, қызметі
  4. Тері және бұлшықет сезімі
  5. Иіс сезу және дәм сезу
  6. Қорытынды: сезім мүшелерінің өзара әрекеті

Кіріспе: сезім мүшелері және анализатор

Біз қоршаған орта туралы ақпаратты сезім мүшелері арқылы қабылдаймыз. Бұл үдеріс ми қыртысына дейін жеткізілетін күрделі жүйемен іске асады. Мұндай жүйе анализатор деп аталады.

Ой қозғау сұрақтары

  1. 1Қоршаған дүние туралы ақпаратты қалай аламыз?
  2. 2Анализатор дегеніміз не?
  3. 3«Анализатор» терминін ғылымға енгізген ғалым кім?
  4. 4Анализатор қандай бөлімдерден тұрады?
  5. 5Қандай сезім мүшелерін білесіңдер?

«Қарлы кесек» тәсілі

Талқылау «Қарлы кесек» ойыны арқылы басталады: әр оқушы қысқа жауап береді, кейін жауаптар біріктіріліп, толық түсінікке айналады.

Негізгі ой: сезім мүшелері сыртқы тітіркендіргіштерді қабылдап, жүйке импульстері арқылы ақпаратты миға жеткізеді.

Көру мүшесі: көз

Көрудің маңызы

Адам қоршаған орта туралы ақпараттың 90%-дан астамын көру анализаторы арқылы алады. Заттар мен құбылыстарды, өз денемізді ең алдымен көзбен қабылдаймыз. Көру арқылы оқу-жазуды меңгереміз, еңбек дағдыларын қалыптастырамыз, өнердегі (сәулет, мүсін, балет, кескіндеме, кино) сұлулықты танимыз.

Көздің құрылысы

  • Көз алмасы шар тәрізді; оның көп бөлігі көз шарасында орналасады.
  • Бұлшықеттер көз алмасын жоғары-төмен, оңға-солға қозғалтады.
  • Ақ қабық көзге пішін береді; алдыңғы бөлігі қасаң қабыққа жалғасады.
  • Қасаң қабық жарықты өткізеді.
  • Тамырлы қабық қан тамырларына бай, көз ұлпаларын қоректендіреді.
  • Тор қабық — жарыққа сезімтал рецепторлар орналасқан қабат (таяқшалар мен құтышалар).
  • Сары дақ — құтышалар көп шоғырланған аймақ; соқыр дақ — көру жүйкесі шығатын орын.

Көру қызметі

Жарық көз алмасына қарашық арқылы түседі. Қарашық жарық ағынын реттейді. Көзбұршақ сәулені сындырып, оны шыны тәрізді дене арқылы тор қабыққа бағыттайды. Көзді қимылдататын бұлшықеттер кескіннің сары даққа дәл түсуін қамтамасыз етеді.

Көрудің бұзылыстары

  • Алыстан көргіштік (қырақтылық): жас ұлғайған сайын көзбұршақтың икемділігі төмендеп, сәуле тор қабықтан әрі түсуі мүмкін.
  • Жақыннан көргіштік (сығырлық): көз алмасы ұзарғанда кескін тор қабыққа дәл түспейді.
  • Конъюнктивит: көздің кілегейлі қабығы қабынатын жұқпалы ауру.

Көз ауруларын емдейтін дәрігер — офтальмолог (кейде окулист деп те аталады).

Көз гигиенасы

  • Көзді бөгде заттардан қорғау.
  • Жұмыс орнындағы жарықты дұрыс реттеу; шам жарығы сол жақтан түскені дұрыс.
  • Оқу/тігу кезінде кітапты не жұмысты көзден 30–35 см қашық ұстау.
  • Теледидарды 3–5 м қашықтан көру.
  • Дәруменге бай тағам тұтыну (әсіресе А дәрумені).
  • Ой еңбегі мен дене еңбегін алмастырып отыру.
  • Кітапты көлікте немесе жатып оқымау.
  • Темекіден және зиянды әдеттерден аулақ болу.
  • Шеберханада қорғаныш көзілдірігін кию.
  • Шаң-тозаңнан, микробтардан сақтау.

Алғашқы көмек

Бөгде зат түскенде

Дереу қайнатылып жылыған сумен көзді сыртынан ішіне қарай жуу керек.

Қышқыл/сілті тигенде

Суды ағызып қойып, молынан шаю қажет. Көзді қолмен уқалауға немесе сүртуге болмайды; тек таза, жұмсақ шүберекпен абайлап сүрткен дұрыс.

Қорытынды ой: сыртқы дүниені тануда көру мүшесінің рөлі өте жоғары, сондықтан оны қорғау — күнделікті әдетке айналуы тиіс.

Есту мүшесі: құлақ

Есту анализаторының маңызы

Адам дүниеге келгеннен бастап дыбыс әлемін қабылдай бастайды. Есту мен сөйлеу — адамдар арасындағы қарым-қатынастың негізгі құралдарының бірі. Есту мүшесі тек дыбысты ғана емес, тепе-теңдікті сақтауға да қатысады.

Есту мүшесінің құрылысы

Құлақ сыртқы, ортаңғы және ішкі бөлімдерден тұрады.

  • Сыртқы құлақ: құлақ қалқаны және сыртқы есту жолы.
  • Дабыл жарғағы: сыртқы және ортаңғы құлақты бөледі.
  • Ортаңғы құлақ: самай сүйегіндегі қуыс; есту сүйекшелері — балғашық, төстік, үзеңгі.
  • Ортаңғы құлақ жұтқыншаққа ашылып, қысымды атмосфералық қысыммен теңестіреді.
  • Ішкі құлақ: иірім (ұлу), жартылай иірім өзектер, вестибула аппараты.

Иірім (ұлу) ішінде дыбысты ажыратуға қатысатын көптеген талшықтар бар: әр талшық белгілі бір жиіліктегі дыбысқа жауап береді.

Есту қызметі

Құлақ қалқаны дыбыс толқындарын қабылдап, есту жолына бағыттайды. Дыбыс дабыл жарғағын тербелтіп, тербеліс есту сүйекшелері арқылы ішкі құлаққа беріледі. Ішкі құлақтағы рецепторлардың түкшелері тербеліп, жүйке импульстерін түзеді.

Есту гигиенасы

  • Құлақты инфекциядан және зиянды әсерден сақтау.
  • Қатты шудан қорғану; өндірістік ортада шу деңгейін азайту — еңбек гигиенасының маңызды талабы.
  • Құлақты үнемі таза ұстау.

Маңызды ескерту: құлық (күкірт)

Есту жолында құлық бөлетін бездер бар. Құлық шаң мен микробтарды ұстап қалуға көмектеседі. Алайда ол шамадан тыс жиналса, есту нашарлауы мүмкін. Оны әртүрлі қатты заттармен алуға болмайды — бұл дабыл жарғағын зақымдауы ықтимал.

Дерек және ой салу

Естімей қалу — үлкен қиындық. Атақты композитор Бетховен үшін саңыраулық ауыр сынақ болды. Қазіргі медицинада кейбір себептер (мысалы, отосклероз) хирургиялық әдістермен емделуі мүмкін.

Қорытынды ой: есту — табиғаттағы дыбыстарды қабылдаудың ғана емес, адамдармен байланыс орнатудың да негізі.

Тепе-теңдік сезімі

Тепе-теңдікті сезу ішкі құлақта орналасқан вестибула аппараты арқылы іске асады. Ол екі қапшықтан және бір-біріне перпендикуляр орналасқан жартылай иірім өзектерден тұрады. Өзектер сұйыққа толы, сол сұйықтың қозғалысы рецепторларды қоздырып, дененің кеңістіктегі қалпы туралы ақпарат береді.

Қайда ерекше маңызды?

Ұшқыштар жұмысы, ғарыштағы салмақсыздық, парашют спорты, таудағы спорт түрлері, жүзу, гимнастика, велосипед және коньки тебу кезінде.

Неге маңызды?

Дене шынығуы мен еңбек әрекетінде қозғалыстың үйлесімділігін қамтамасыз етеді, құлауға қарсы қорғаныс реакцияларын жылдамдатады.

Тері және бұлшықет сезімі

Тері сезімі

Тері сыртқы ортамен тікелей жанасады. Сондықтан ортадағы өзгерістерді ең алдымен тері сезіп, ақпаратты қабылдайды: жанасу мен қысым, жылу мен суық, ауырсыну.

Ауырсынудың мағынасы

Теріде ауырсыну рецепторлары өте көп (шамамен 1 см² аумақта 100-ге жуық). Ауырсыну — ағзаны қауіпті әсерден сақтайтын қорғаныш реакциясы.

Сипап сезу саусақ ұшында, тіл ұшында және ерінде айқын дамыған.

Бұлшықет (қимыл-қозғалыс) сезімі

Бұлшықет пен буын сезімі үйлесімді қозғалыстың негізі. Онсыз дәл және ұқыпты қимыл жасау қиын. Пианиношы, скрипкашы, хирург, жүргізуші сияқты мамандық иелерінде бұл сезім ерекше маңызды.

Бұлшықет сезімі арқылы біз заттың салмағын және көлемін шамалай аламыз.

Дәм сезу және иіс сезу

Дәм сезу

Дәм сезімі тамақтың иісімен бірге қабылданғанда күшейе түседі. Дәм рецепторлары тек суда еріген заттарды сезеді, сондықтан сілекеймен араласпаған құрғақ тағамның дәмі айқын білінбеуі мүмкін.

Дәм рецепторларының орналасуы

  • Тіл ұшы — тәтті.
  • Тілдің орталық артқы бөлігі — ащы.
  • Алдыңғы және бүйір бөліктері — тұзды.
  • Бүйір шеті — қышқыл.

Тамақтану кезінде тілдің барлық рецепторлары бірлесіп жұмыс істеп, қышқыл, ащы, тәтті, тұзды дәмдердің күрделі үйлесімін қалыптастырады.

Иіс сезу

Иіс сезу тұрмыста қауіпсіздік үшін де маңызды: мысалы, газдың шығуын немесе тағамның бұзылғанын уақытында аңғартады. Иіс сезу мүшесі мұрын қуысында орналасады және кірпікшелері бар рецепторлар шоғырынан тұрады. Олар хош иісті молекулаларды газ күйінде қабылдайды.

Сезімталдық

Иіс сезу рецепторлары өте сезімтал: хош иісті заттың 1 грамының он миллионнан бір бөлігіне жуық мөлшері-ақ қабылдануы мүмкін.

Иіс пен дәмнің байланысы

Мұрын бітеліп, иіс сезу төмендегенде, тамақтың дәмі де өзгеше сезіледі. Бұл — иіс сезудің тағам қабылдауға міндетті түрде қатысатынының дәлелі.

Қорытынды: сезім мүшелерінің өзара әрекеті

Анализаторлардың өзара әрекеті барлық сезім мүшелерінен келетін сигналдар тоғысатын ми қыртысында жүзеге асады. Сезім жүйелерінің үйлесімді жұмысы — толыққанды тіршіліктің, оқу мен еңбектің, қауіпсіздік пен тиімді іс-әрекеттің негізгі шарты.

Білім

Құрылыс пен қызметті түсіну — денені танудың бастауы.

Дағды

Демонстрация және тәжірибе — білімді нақты әрекетпен бекітеді.

Гигиена

Алдын алу — саулықты сақтаудың ең сенімді жолы.