Байдың мал азығы, Бала атаның қазығы
Отбасы, ар-намыс және жауапкершілік
Қазақ дүниетанымында отбасы — адам мінезінің мектебі, ал ерлі-зайыптылық — өмір бойғы серт. «Жарың — жан жолдасың» деген сөздің салмағы ауыр: дұрыс таңдау — тыныштық, бұрыс таңдау — берекесіздікке ұрындырады.
Береке мен даудың өлшемі
- Жақсы жар — ырыс; жаман жар — ұрыс.
- Ұятсыз әйел — тұзсыз ас секілді: дәмі де, сәні де кем.
- Екі әйелдің таласы — үйдің шырқын бұзады, жасырындыны жария етеді.
Сыйластық — ұзақ ғұмыр
- Ата-анаңды сыйласаң — ғұмырың ұзарар; сыйламасаң — жаның қинар.
- Өз ағасын ағалай алмаған — өзгенің ағасына да қадір таба алмайды.
- Ағаны көріп іні өседі, апаны көріп сіңілі өседі.
Бала — аманат, тәрбие — міндет
Тілек пен тәрбие қатар жүреді: «Уа, Құдайым, бала бер; бала берсең, сана бер». Баланың бағы — ата-анаға сын. Жақсы бала әкенің абыройын өсіреді, жаман бала төрді босатып, еңсені түсіреді.
Тілге адалдық: Ата тілін тыңдамаған адам аман жүріп, ұзаққа бармайды.
Тектілік белгісі: Жақсы ұл туса — қар үстінде от жанар; жаман ұл туса — ат үстінде ит қабар.
Ақыл, білім және сөз мәдениеті
Ескі сөз — ескірмейтін өлшем. «Білмеген мың бәлеге тұтылады, білген мың бәледен құтылады» деген тәмсіл білімнің қорған екенін еске салады. Ақыл — асықпайтын мінез, тыңдай білетін дағды.
Үйрену әдебі
- Бір жас үлкеннен ақыл сұра.
- Алған сабағың біреу болсын, тоқуы мың болсын.
- Есердің ақылы түстен кейін кіреді.
Қарт пен жастың орны
- Көп жастың ішінде қария болса — даң болар.
- Көп кәрінің ішінде бір жас болса — дана болар.
- Сабыр еткен — мұратқа жеткен.
Сөздің салмағы
- Ақылды адамның белгісі — аз сөйлеп, көп тыңдау.
- Қылыш жарасы бітеді, тіл жарасы бітпейді.
- Сөздің көркі — мақал; иектің көркі — сақал.
Өнер мен тәжірибе
«Өнерлі өлмес, өнерсіз күн көрмес» — кәсіп пен шеберлік өмірді тік ұстайды. Жігітке жетпіс өнер де аз: ізденген адам өзін де, ортасын да байытады. Дегенмен, тілі тәтті адамның көңілі қатты болуы мүмкін — сөзге емес, іске қарап таразылаған жөн.
Туралық: Шындық — жауған қардай, сүттен ақ, судан таза.
Ойдың құны: Құдай түйедей бой бергенше, түймедей ой берсін.
Еңбек, адалдық және тұрмыс
Еңбек — тіршіліктің тірегі. «Бейнетсіз рахат жоқ» деген қағида жалқаулықтың ырысты қашыратынын айтады. Ісің ақ болса — Құдайың жақ.
Еңбек қағидасы
- Еңбек етсең — өміріңше емерсің.
- Еңбек түбі — рахат.
- Жалқау тек жатар, ырысы да қашар.
Адалдық пен қанағат
- Алдау — зұлымдық, алдану — ақымақтық.
- Барыңа шүкір ет, жоғыңа сабыр ет.
- Бермегенге қақсама, бергенді тастама.
Атақ пен ат
- Жақсы есім — малдан артық.
- Жаман ат қамшыласаң өрге шаппас.
- Арғымақты жамандама: тұлпар тапсаң ғана сөйле.
Жақсылық пен жамандықтың қайтарымы
«Өзің не істесең, алдыңа сол келер» — өмірдің ең әділ заңы. Жақсылықты шала емес, бүтін қыл. Біреуді қорласаң, ертең сол қорлық өзіңе айналып оралады.
Шапағат пен кесапат: Жақсыдан — шапағат, жаманнан — кесапат.
Кек пен тек: Жақсы — текшіл, жаман — кекшіл.
Достық, татулық және сақтық
Қоғамның берекесі — татулық. Жаңадан дос тапсаң да, ескі досыңды ұмытпа. Аңдысқан елден ауыл шықпайды.
Тіл жарасы
Сақтанған саламатқа жетеді. Абайламай айтылған сөз кейде емсіз жараға айналады: қылыштың ізі бітер, тілдің ізі бітпейді.
- Әділ сөздің жолы ашық.
- Ауру кетер, әдет кетпес.
- Сөз білмесең — үндеме, көп ішінде отырсаң.
Өлшем мен ес
Бай мақтанса — табылар, кедей мақтанса — шабылар. Мақтан емес, маңдай тер өсіреді. Кісі мен кісінің арасы кейде жер мен көктей: сондықтан адам тануда асықпа.
- Малдан жарлы қалсаң қал, ақылдан жарлы қалма.
- Алтын шірімес; дау жоғалар; жан сасымас.
- Асыққан жетпес, бұйырған кетпес.
Өмірдің өткіншілігі және мәні
Өмір соңы — өлім. Адам мәңгі тұрмайды, көрден қайта келмейді. Сондықтан қорқып өмір сүргеннен көрі, тіршілікті көркейтіп, уақытты қадірлеу маңызды: еңбек өмірді ажарлайды.
Уақыт пен ниет
- Түстік ғұмырың болса — кештік мал жи; түстік өмірің болса — кештік білім жи.
- Күндік өмірің болса — жарты күн жорға мін.
- Дұшпанға өлім тілегенше, өзіңе өмір тіле.
Тіршілік нәрі
- Нан — бақытты өмірдің бастауы.
- Сусыз өмір — тұзсыз аспен тең; су бар жерде өмір бар.
- Қарты бар үйдің құты бар.
Сақтық пен шама
Отпен ойнасаң — күйесің, құйынмен ойнасаң — шаршайсың. Әлемде «жаман адам» жоқ деу қиын, бірақ тілін таба білсең, талай түйін тарқайды. Дегенмен, сенімнің де шегі бар: астыңдағы атыңа да, қойныңдағы жарыңа да соқыр сенім артпа — ақылмен өлше.