Ұстасаң қолын тоңады
Табиғат туралы жұмбақтар
Төмендегі жұмбақтар табиғат құбылыстарын, жыл мезгілдерін және аспан әлемін бейнелі сөзбен сипаттайды. Оқу жеңіл болуы үшін жұмбақтар тақырыптарға бөлініп, жауаптары бөлек белгіленді.
Жыл мезгілдері
Бұлттар төніп, жерге төгіліп,
Дымқыл тұман басады.
Шөп сарғайып, өңі тайып,
Дала нұры қашады.
Ойнай алмай, денең мұздап тоңады.
Жауабы: Күз
Аяз қысып, өрнек сызып,
Терезені торлайды.
Қарға омбығып, бет домбығып,
Сырғанап жастар ойнайды.
Суда мұз бар, жерде қар бар.
Боран борап соғады —
Бұл қай мезгіл болады?
Жауабы: Қыс
Қар мұз еріп, су көбейіп,
Сай-салаға толады.
Бүршік жарып, жарық ашып,
Гүл бәйшешек басады.
Жауабы: Көктем
Гүл-гүл жайнап жер, аспан,
Гүрілдейді сайда өзен.
Гүлжазира жарасқан
Гүлдерімен — қай кезең?
Жауабы: Көктем
Өрік, алма,
Жидек, жүзім піседі.
Қауын-қарбыз,
Қияр, сәбіз дүкендерге түседі.
Астық пісіп, орақ түсіп,
Қырман дәнге толады.
Күн үйеңкі гүлдерін пісіреді.
Жауабы: Жаз
Жапырақты бояды,
Атырабың бояды.
Бояп-бояп барлығын
Сап-сары етіп қояды.
Жауабы: Күз
Қыста ғана болады,
Ұстасаң қолың тоңады.
Жауабы: Қар
Ақ көбелек қонды,
Құстар енді тонды.
Жауабы: Қар
Ауа райы мен табиғат құбылыстары
Бір халық аспанда ұшқан, аяғы жоқ,
Ұстаған қолдарында таяғы жоқ.
Күніне талай жерге кетер кезіп,
Нәрсенің бұл секілді саяғы жоқ.
Жауабы: Бұлт
Ат шаптырым аумағы,
Байқалмайды салмағы.
Мың кессең де мейлі,
Жүреді, ұшып, өлмейді.
Жауабы: Бұлт
Киіз үйімнің төбесі
Түбітке толы. Ол несі?
Жауабы: Бұлттар
Көзге ілінбейді,
Жұтсаң білінбейді.
Жауабы: Ауа
Аяқсыз жетіп барады,
Қолсыз есік қағады.
Жауабы: Жел
Қанаты жоқ — ұшады,
Аяғы жоқ — қашады.
Жауабы: Жел
Қолы жоқ — сурет салады,
Тісі жоқ — тістеп алады.
Жауабы: Аяз
Қанаты жоқ — ұшады,
Аяғы жоқ — жетеді.
Аузы жоқ — ұлиды.
Жауабы: Боран
Қуып едім — мойнын бұрмады,
Ұстайын деп едім — қолға тұрмады.
Жауабы: Боран
Әуеден күбі түсті,
Күбінің түбі түсті.
Жауабы: Күн күркіреуі
Арыстан арқырады,
Орман жарқырады.
Жауабы: Найзағай
Сырылдатады шәйнегін,
Ұнатпаса да жұрт, мейлі.
Тереземіздің әйнегін жуады,
Бірақ сүртпейді.
Жауабы: Жаңбыр
Көктен түседі,
Жер ішеді.
Жауабы: Жаңбыр
Аспан әлемі: күн, ай, жұлдыз
Таңмен көзін ашады,
Әлемге нұр шашады.
Жауабы: Күн
Қозғалып жүрер жортақ шам,
Барлығымызға ортақ шам.
Жауабы: Күн
Төбесінде даланың,
Төбесінде қаланың —
Аяғы жоқ — жүреді,
Езуі жоқ — күледі.
Жауабы: Күн
Көк жиекті шай табақта,
Алтын алма тербеледі.
Кейде бүркер алма жүзін,
Ұлпа мақта перделер.
Жауабы: Күн
Қонақтап күнде қонар су бетіне,
Сүйсінер барлық адам келбетіне.
Тұлғасы су ішінде көрінеді,
Таңырқап қарап тұрсам суретіне.
Жауабы: Ай
Қараңғыда жымыңдайды, жанады,
Жарық түссе, бірден сөніп қалады.
Жауабы: Жұлдыз
Шым-шытыр,
Шидай қотыр.
Жауабы: Жұлдыздар
Түндегі көп шырақты жағып кеткен —
Кім келіп, таң алдына алып кеткен?
Жауабы: Жұлдыздар
Дүниеде бір қарбыз бар — солмайтұғын,
Жаз шіріп, қыста үсіп тоңбайтұғын.
Жаһанның жерін, суын, жәндіктерін,
Іші кең — бәрін салса толмайтұғын.
Жауабы: Көк аспан
Тең, тең, тең киіз,
Екі ортасы кең киіз.
Жауабы: Аспан мен жер
Шымылдық ішінде қап-қара:
«Ұйықтап жат, дала, жат, қала».
Жауабы: Түн
Жер мен кеңістік
Сатайын десем — ауыр кілем,
Сатпайын десем — тәуір кілем.
Жауабы: Жер