Қыс мезгілі сурет
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Өлеңді мәнерлеп оқу.
- Төлдің түліктен өсетінін түсіну.
- Төрт түліктің адамға пайдасын білу.
- Төрт түліктің өсу ретіне қарай аталуын меңгеру.
- Төрт түлікті не үшін асырайтынымызды ұғыну.
Тәрбиелік
- Төрт түлік малды және оларды бағатын адамдардың еңбегін тану.
- Төлдерді шақыру сөздерін білу.
Дамытушылық
- Ұлттық тәрбие дәстүрі арқылы ізгілік пен адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру.
- Еңбекке, өнер-білім дағдыларын меңгеруге баулу.
- Елінің ар-намысын қорғауға, ойлау қабілетін дамытуға бағыттау.
Көрнекіліктер мен материалдар
Көрнекі құралдар
- Қыс мезгіліне қатысты сурет.
- Өріс суреті, төрт түлік мал суреттері, карточкалар.
- Түліктердің өсу реті жазылған плакат, жалаушалар.
- Жарысқа арналған суреттер, ат бейнелері.
Ойын және тапсырмалар
- Тапсырманы тексеруге арналған жоспар.
- Асық ойынына арналған асықтар.
- Ребус шешу тапсырмасы.
- Авторлар мен тұлғалар туралы материалдар: Асқар Тоқмағамбетов, Жазылбек Қуанышбаев, Ә. Дүйсенбеков.
Сабақтың барысы: «Бәйге» форматы
Сабақ оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін «Бәйге» жарысы түрінде ұйымдастырылады. Әр команда өткен тақырыптарға байланысты өз «аттарын» дайындап, ұрандарын ойластырып келеді. Жарыс нәтижесі кезең сайын ілгері жылжитын аттар арқылы белгіленеді.
I кезең — Білімді тексеру (жалпы сұрақтар)
Қысқы тіршілік, қыс мезгілі және халық даналығы бойынша қысқа шолу.
Ай аттары
Қаңтар, ақпан, наурыз, көкек, мамыр, маусым, шілде, тамыз, қыркүйек, қазан, қараша, желтоқсан.
Қыс айлары: желтоқсан, қаңтар, ақпан.
Мақал-мәтелдер
- Қыстың көзі — қырау.
- Қыстың қамын жаз ойла.
- Жылыда жинақталмаған суықта қымтана алмайды.
Жұмбақтар
-
Табаныма байладым, қос таяқпен айдадым.
Жауабы: шаңғы
-
Таусылмайтын ақ мақта — қысы, жазы тау жақта.
Жауабы: қар
-
Тоңғақты таниды, беті-қолын қарыды.
Жауабы: аяз
Халық болжамдары
- Қыста бұрқасын жиі болса, жазда жауын-шашын мол болады.
- Күн құлақтанса, ертеңіне аяз болады.
- Өзендегі мұз түнде бұзылса, астық мол болады.
Жаңылтпаш (хормен оқу және жатқа айту)
Бізде билей алатындар да бар. Ән сала алатындар да бар. Мал санай алатындар да бар. Нан санай алатындар да бар.
Оқушылардың мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаштарын қорытындылай отырып, қосымша үлгілер жаттау және болжамдардың дұрыстығын талдау тапсырмасы беріледі.
II кезең — Үй тапсырмасын тексеру
Оқылған мәтін
«Ұстазы жақсының ұстамы жақсы» әңгімесін оқып, мазмұнын түсініп келу.
1-бөлім
Шоманның жұмыстан босап, шопан болуға бел байлауы.
2-бөлім
Даңқты шопан Жазылбек Қуанышбаевтың Шоманның отауына келуі.
3-бөлім
Шоманның ел құрметіне бөленуі.
«Асық» арқылы сұрақ-жауап
№1 асық
- Жазылбек Қуанышбаев кім?
- Әңгімеде кім туралы айтылады?
- Қойды жазда бағу мен қыста бағудың айырмашылығы қандай?
- Қойды не үшін өсіреді? Пайдасын санамалап айт.
- «Боранмен жекпе-жек» әңгімесі не туралы?
№2 асық
- Қой сүтінен қандай тағамдар жасалады?
- Қой жүнінен жасалатын бұйымдарды ата.
№3 асық
- «Қос» деген не?
- Жылқы етінің қасиеті қандай?
- Жылқының адамға пайдасы туралы айт.
№4 асық — Төрт түліктің пірлері
- Жылқы
- Қамбар ата
- Сиыр
- Зеңгі баба
- Түйе
- Ойсыл қара
- Қой
- Шопан ата
- Ешкі
- Сексек ата
№5 асық — Жұмбақ
Қорасында маңыраған, қозысымен жамыраған.
Қозысынан айырылса, қоймай ұзақ аңыраған.
Аппақ қою сүті бар, ақ шағала құрты бар.
Жауабы: қой
Үй тапсырмасы қорытындыланып, жеңген команданың аты бір қадам алға жылжиды. Қажет болса, сергіту ретінде «Боз жорға» биі орындалады.
№7 асық — Ребус
Оқушылар ребусты шешу арқылы жаңа тақырыпқа өтеді: «Түлік туралы сабақ».
Жаңа тақырып — Асқар Тоқмағамбетов: «Түлік туралы сабақ»
Білген сайын келеді біле бергім,
Біле беру емес пе тілегі елдің.
Белден асып, алдыңнан бел көрінсе,
Қызыққаннан келмей ме, жүре бергің!
Автор туралы қысқаша мәлімет
Асқар Тоқмағамбетов (1905 ж., қазіргі Қызылорда облысы, Тереңөзек өңірі) — қазақ кеңес әдебиетінің көрнекті өкілі, белгілі ақын әрі сатирик. Алғаш ауыл молдасынан хат танып, кейін кеңестік дәуірде Ташкент пен Мәскеуде білім алды. Жастайынан айтысқа түсіп, әзіл-қалжыңға құрылған шымшыма өлеңдер жаза бастады. Орыс және қазақ классиктерінен үйреніп, шығармашылық өрісін кеңейтті.
Балаларға арналған елеулі шығармаларының бірі — «Алыптар туралы ертегі» дастаны. Сондай-ақ оқушыларға таныс «Бидай мен қаңбақ» мысал өлеңі бар.
Негізгі ой: төрт түліктің қадірі
Қазақ халқы мал шаруашылығымен кездейсоқ айналыспаған: төрт түлік — тіршіліктің тірегі. Ол — азық та, сусын да, көлік те, киім-кешекке жарайтын шикізат та. Шұбат пен қымыздың шипасы, жүн мен терінің тұрмысқа қажеті — бәрі осының дәлелі. Төрт түлікті бағып-қағудың бейнеті көп болғанымен, игілігі де мол.
Өлең мазмұны
Өлеңде қалада тұратын оқушылар — Болат, Марат, Мұрат — қой, ешкі, сиыр, түйе және жылқының өсу ретін анық білгісі келіп, өзара таласады. Ақырында, әрқайсысы толық сенімді болмағандықтан, бірі анасынан, бірі әкесінен сұрап білмек болып үйді-үйіне тарасады. Бұл оқиға оқушыны білуге құштарлыққа және нақты дерекке сүйенуге жетелейді.
Төлдердің өсу реті (негізгі тірек)
- Қой
- қозыдан өседі
- Ешкі
- лақтан өседі
- Сиыр
- бұзаудан өседі
- Жылқы
- құлыннан өседі
- Түйе
- ботадан өседі
Қозы, лақ, бұзау, құлын, бота — бұлардың ортақ атауы: төл.
Оқу жұмыстары
- 1 Бір оқушы өлеңді мәнерлеп оқиды.
- 2 Өлеңді оқушылар бөліп-бөліп, толық оқып шығады.
- 3 Түсіну сұрақтары арқылы мазмұны талданады.
Түсіну сұрақтары
- Өлеңде қандай балалар аталады? Олар өсу ретін толық білді ме?
- Егер толық білмесе, кімнен сұрамақ болады?
- Өлең неліктен «Түлік туралы сабақ» деп аталған?
Тілімен мұрнын жалаған,
Тілімен бойын тараған,
Көкке мұрнын шүйіріп,
Көз төңкеріп қараған.
Зеңгі баба өсірген,
Әукешім менің, қайдасың?
— Аухау, аухау!
Екі көзі танадай,
Екі өркеші баладай.
Елпеңдеген ойнақтап,
Енесіне қарамай,
Ойсыл қара баласы —
Ботақаным, қайдасың?
— Көс, көс!
Қорытындылау, бағалау және тапсырмалар
Бағалау
Кезең нәтижесі бойынша оқушылардың белсенділігі бағаланады. Жеңген командаға жалау (ту) тапсырылады.
Үй тапсырмасы
- «Түлік туралы сабақ» өлеңін мәнерлеп оқу.
- Төлдердің өсу ретін жаттау.
- Төрт түліктен алынатын тағам түрлерін теріп жазу.
- Сабақтың неге «Төрт түлік» тақырыбымен байланысатынын түсіндіріп келу.
Дәптермен жұмыс
- Күннің жадын, тақырыпты жазу.
- Төлдердің өсу ретін дәптерге түсіру.
Сабақты бекіту ойыны: «Малдарымызды өрістен жинайық»
Ойынның мақсаты — өрісте жайылып жүрген малды атыңмен атап, шақыру арқылы жинау. Бұл тапсырма оқушының ұлттық танымын, тіл байлығын және есте сақтауын нығайтады.
Қой (қозысымен)
Қой баласы — қоңырым,
Қойдай жуас момыным.
Шопан ата түлегі —
Қошақаным, қайдасың?
Пұшайт, пұшайт!
Ешкі (лағымен)
Жауын жауса бақырған,
Ешкі атасын шақырған.
Өрісте өскен жануар —
Шөкетайым, қайдасың?
Шөре, шөре!
Жылқы (құлынымен)
Жолға шықсам — көлігім,
Жапанда жүрсем — серігім.
Қамбар ата өсірген
Құлыным менің, қайдасың?
Құру, құру!
Төрт түліктен алынатын тағамдар: ой қозғау
Сабақ соңында оқушылар төрт түліктен алынатын тағам түрлерін еске түсіріп, дәптерге тізім жасауға дайындалады. Бұл бөлім келесі сабақтағы талқылауға негіз болады.
Сүт өнімдері
Қымыз, шұбат, құрт, ірімшік, май (талқылау үшін).
Ет өнімдері
Қуырдақ, сүр ет, қазы-қарта (талқылау үшін).
Тұрмысқа қажет
Жүн, тері, киіз, текемет (мысал ретінде).
Тілдік қор
Пірлер, төл атаулары, шақыру сөздері.